اﯾﻦ اﺳﺖ آﻧﭽﻪ دﯾﻮدور ﺳﻰﺳﻰﻟﻰ ﻣﻮاﻓﻖ ﮐﺘﺎب ﮐﺘﺰﯾﺎس ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﯾﮏﻧﻈﺮ ﺳﻄﺤﻰ ﻏﻠﻄﻬﺎى
ﻓﺎﺣﺶ در آن دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد: 1- اﺳﻢ آﺧﺮﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر، ﻣﻮاﻓﻖ ﻣﺪارك ﺻﺤﯿﺢ، ﮐﻪ در ﻓﻮق ذﮐﺮ
ﺷﺪ، ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل ﻧﺒﻮد، او را ﺑﻪ آﺳﻮرى ﺳﯿﻦﺷﺮّوﮐﯿﻦ ﻣﯿﻨﺎﻣﯿﺪﻧﺪ، اﯾﻦ اﺳﻢ در زﺑﺎن ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ ﺳﺎراﮐﺲ
ﺷﺪه و ﺣﺎﻻ ﻫﻢ اﮐﺜﺮ ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻰﻧﻮﯾﺴﻨﺪ. 2- اﺳﻢ ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺎﺑﻞ ﻣﺘﺤﺪ ﺷﺎه ﻣﺎد، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﺬﺷﺖ،
ﻧﺒﻮﭘﻮﻻسﺳﺎر «2» ﺑﻮد و اﮐﻨﻮن ﻫﻢﭼﻨﯿﻦ ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﻨﺪ. 3- ﻧﯿﻨﻮا در ﮐﻨﺎر دﺟﻠﻪ واﻗﻊ ﺑﻮد، ﻧﻪ در ﮐﻨﺎر
ﻓﺮات، و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ دﯾﻮدور ﻣﮑﺮّر اﺳﻢ اﯾﻨﺮود را ذﮐﺮ ﮐﺮده.
4- ﺗﺴﺨﯿﺮ ﻧﯿﻨﻮا از روى ﻣﺪارك ﺻﺤﯿﺢ در 606 ﯾﺎ 607 ق. م روﯾﺪاد، اﮔﺮ آرﺑﺎﮐﺲ را ﻓﺎﺗﺢ ﻧﯿﻨﻮا
ﺑﺪاﻧﯿﻢ، ﺑﺎﯾﺪ ﻗﺒﻮل ﮐﻨﯿﻢ، ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﺗﺴﺨﯿﺮ ﻧﯿﻨﻮا و اﻧﻘﺮاض دوﻟﺖ ﻣﺎد ﺳﯿﺼﺪ ﺳﺎل ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﻮده و اﯾﻦ ﻏﻠﻂ
ﺑﯿﻨﻰ اﺳﺖ، زﯾﺮا ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺳﻘﻮط دوﻟﺖ ﻣﺎد در 550 ق. م ﯾﻌﻨﻰ 65 ﺳﺎل ﺑﻌﺪ از ﺗﺴﺨﯿﺮ ﻧﯿﻨﻮا
وﻗﻮع ﯾﺎﻓﺖ.ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ، آن ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد، ﮐﻪ ﻧﯿﻨﻮا را ﺗﺴﺨﯿﺮ ﮐﺮد، اوﻟﯿﻦ ﺷﺎه ﻣﺎد ﻧﺒﻮد ﯾﺎ ﻓﺎﺗﺢ ﻧﯿﻨﻮا را آرﺑﺎﮐﺲ
ﻧﻤﯿﻨﺎﻣﯿﺪﻧﺪ. 5- اﮔﺮ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى ﮐﺘﺰﯾﺎس را ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺪاﻧﯿﻢ، ﺑﺎﺧﺘﺮ ﺗﺎﺑﻊ آﺳﻮر ﺑﻮده، ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻦ اﯾﻦ رواﯾﺖ
ﺧﯿﻠﻰ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ، زﯾﺮا ﻣﻮاﻓﻖ ﻣﺪارك آﺳﻮرى،
آﺳﻮرﯾﻬﺎ در اﯾﺮان ﺗﺎ ﮐﻮﯾﺮ ﻟﻮت راﻧﺪه اﯾﻨﺠﺎ را آﺧﺮ دﻧﯿﺎ ﺗﺼﻮر ﮐﺮدﻧﺪ. اﯾﻦ اﺳﺖ ﭼﯿﺰﻫﺎﺋﻰ، ﮐﻪ ﺑﻪ
ﮐﺘﺰﯾﺎس ﻣﯿﺘﻮان اﯾﺮاد ﮐﺮد و از ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى او ﺑﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت ﺗﺮدﯾﺪى ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﻰﻣﺎﻧﺪ،
ﮐﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت ﺑﺤﻘﯿﻘﺖ ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮ اﺳﺖ.

ﺑﻌﺪ دﯾﻮدور ﺳﻰﺳﻰﻟﻰ ﺣﮑﺎﯾﺖ ﺧﻮد را دﻧﺒﺎل ﮐﺮده ﮔﻮﯾﺪ (ﮐﺘﺎب دوم- ﺑﻨﺪ 33 -32): ﮐﺘﺰﯾﺎس،
ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺧﻮد او ﮔﻮﯾﺪ، ﺑﺎ دﻗﺖ در دﻓﺎﺗﺮ ﺷﺎﻫﻰ ﭘﺎرﺳﯿﺎن، ﮐﻪ ﻣﻮاﻓﻖ ﻗﺎﻧﻮﻧﻰ ﺿﺒﻂ و ﺣﻔﻆ ﻣﯿﺸﺪ، ﻏﻮر
ﮐﺮده ﮐﺘﺎﺑﻰ ﻧﻮﺷﺖ، ﮐﻪ ﺑﻌﺪ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﯿﻮﻧﺎن ﺑﺮد و اﯾﻦ اﺳﺖ آﻧﭽﻪ ﮐﺘﺰﯾﺎس ﮔﻮﯾﺪ: «ﭘﺲ از اﻧﺤﻼل
دوﻟﺖ آﺳﻮر، ﻣﺎدﯾﻬﺎ در ﺗﺤﺖ ﺳﻠﻄﻨﺖ آرﺑﺎﮐﺲ آﻗﺎى آﺳﯿﺎ ﮔﺸﺘﻨﺪ. اﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه 28 ﺳﺎل ﺳﻠﻄﻨﺖ ﮐﺮد
و ﭘﺲ از او ﻣﺎﻧﺪاﮐﺲ «1» ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺴﺖ و ﭘﻨﺠﺎه ﺳﺎل آﺳﯿﺎ را اداره ﮐﺮد. ﺑﻌﺪ از او اﯾﻦ اﺷﺨﺎص
ﯾﮑﻰ ﭘﺲ از دﯾﮕﺮى ﺳﻠﻄﻨﺖ ﮐﺮدﻧﺪ: ﺳﻮﺳﺎرﻣﺲ «2»- ﺳﻰ ﺳﺎل، آرﺗﻰﮐﺎس «3»- ﭘﻨﺠﺎه ﺳﺎل،
آرﺑﯿﺎن «22 -«4 ﺳﺎل، آرﺗﻪﯾﺲ «5»- ﭼﻬﻞ ﺳﺎل. در ﺳﻠﻄﻨﺖ اﯾﻦ ﺷﺎه ﺟﻨﮕﻰ ﺑﺰرگ ﺑﺮاى ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﺎ
ﮐﺎدوﺳﯿﻬﺎ ﭘﯿﺶ آﻣﺪ و ﻣﻨﺸﺎء اﯾﻨﻮاﻗﻌﻪ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ: ﭘﺎرﺳﺪ «6» ﻧﺎم ﭘﺎرﺳﻰ، ﮐﻪ از ﺣﯿﺚ دﻻورى،
ﺷﺠﺎﻋﺖ و ﻋﺰم و ﺟﺰم ﻣﻌﺮوف ﺑﻮد، ﻧﻔﻮذى در درﺑﺎر ﻣﺎد ﯾﺎﻓﺖ. ﺑﻌﺪ،
 در ﺑﻌﻀﻰ از ﻧﺴﺦ ﻣﺎﺋﻮداﮐﺲ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ.
ﭼﻮن از ﺣﮑﻢ ﺷﺎه درﺑﺎره ﺧﻮد رﻧﺠﯿﺪ، ﺑﺎ ﺳﻪ ﻫﺰار ﭘﯿﺎده و ﻫﺰار ﺳﻮار ﻧﺰد ﮐﺎدوﺳﯿﻬﺎ رﻓﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺮش را
ﺑﯿﮑﻰ از ﻣﺘﻨﻔﺬﯾﻦ اﯾﻦ ﻣﺮدم داد و ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﮔﺮدﯾﺪ. ﭘﺲ از آن او ﻣﺮدم ﮐﺎدوﺳﻰ را ﺗﺤﺮﯾﮏ ﮐﺮد،
ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﺎد ﺷﻮرﯾﺪه ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺷﻮﻧﺪ و، ﭼﻮن ﺷﻨﯿﺪ، ﺷﺎه ﻗﺸﻮﻧﻰ ﺑﻘﺼﺪ او ﻓﺮﺳﺘﺎده، ﺑﺎ دوﯾﺴﺖ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ
ﺗﻨﮕﻰ را اﺷﻐﺎل ﮐﺮد. ﺧﻮد ﺷﺎه ﺑﻘﺼﺪ او ﺑﺎ ﻗﺸﻮﻧﻰ ﻣﺮﮐﺐ از 800 ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﺑﯿﺮون رﻓﺖ و در ﺟﻨﮓ
ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮرد. ﺗﻮﺿﯿﺢ آﻧﮑﻪ ﭘﻨﺠﺎه ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ و ﻣﺎﺑﻘﻰ را ﭘﺎرﺳﻰ ﻣﺰﺑﻮر از وﻻﯾﺖ
ﮐﺎدوﺳﻰﻫﺎ ﺑﺮاﻧﺪ.
ﭘﺲ از آن ﮐﺎدوﺳﯿﻬﺎ او را ﺷﺎه ﮐﺮدﻧﺪ و او ﻫﻤﻮاره ﺑﻪ ﻣﻤﺎﻟﮏ ﻣﺎد ﺗﺠﺎوز ﮐﺮده ﺑﺘﺎﺧﺖوﺗﺎز و ﻏﺎرت
ﻣﯿﭙﺮداﺧﺖ. از اﯾﻨﺮاه او ﯾﮏ ﺷﺨﺺ ﻧﺎﻣﻰ ﮔﺮدﯾﺪ و در آﺧﺮ ﻋﻤﺮ ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﺧﻮد را ﻣﺠﺒﻮر ﮐﺮد
ﺳﻮﮔﻨﺪ ﯾﺎد ﮐﻨﺪ، ﮐﻪ ﻫﻤﻮاره آﺗﺶ ﮐﯿﻨﻪ ﮐﺎدوﺳﯿﻬﺎ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻣﺸﺘﻌﻞ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ و ﻟﻌﻨﺖ
ﮐﺮد ﺑﻬﻤﻨﮋادان ﺧﻮد و ﮐﺎدوﺳﯿﻬﺎﺋﻰ، ﮐﻪ از در ﺻﻠﺢ ﺑﺎ ﻣﺎدﯾﻬﺎ درآﯾﻨﺪ. ﺑﺪﯾﻦ ﺳﺒﺐ ﮐﺎدوﺳﯿﻬﺎ ﻫﯿﭽﮕﺎه
ﻣﻄﯿﻊ اواﻣﺮ ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد ﻧﮕﺸﺘﻪ در اﯾﻨﺤﺎل ﺗﺎ زﻣﺎن ﮐﻮروش، ﮐﻪ دوﻟﺖ ﻣﺎد را ﻣﻨﻘﺮض ﮐﺮد، ﺑﺎﻗﻰ
ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ.
ﺑﻌﺪ دﯾﻮدور از ﻗﻮل ﮐﺘﺰﯾﺎس ﮔﻮﯾﺪ (ﮐﺘﺎب ﺳﻮم ﺑﻨﺪ 36) ﭘﺲ از ﻣﺮگ آرﻧﻪﯾﺲ، ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ او
آرﺗﻰﻧﺲ، 22 ﺳﺎل ﺳﻠﻄﻨﺖ ﮐﺮد و ﭘﺲ از او آﺳﺘﻰ ﺑﺎرس «1»، ﭼﻬﻞ ﺳﺎل. در زﻣﺎن اﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه
ﭘﺎرﺗﯿﻬﺎ ﺑﺮ ﻣﺎد ﯾﺎﻏﻰ ﺷﺪه ﺳﮑﺎﻫﺎ را ﺑﻪ ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺧﻮد راه دادﻧﺪ. ﺑﺮ اﺛﺮ اﯾﻨﻮاﻗﻌﻪ ﺟﻨﮓ ﻣﻤﺘﺪى، ﮐﻪ ﭼﻨﺪ
ﺳﺎل ﺑﻄﻮل اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ، ﺑﯿﻦ ﻣﺎدﯾﻬﺎ و ﺳﮑﺎﻫﺎ ﺷﺮوع ﮔﺮدﯾﺪ و ﻋﺪهاى زﯾﺎد از ﻃﺮﻓﯿﻦ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ، ﺑﺎﻻﺧﺮه
ﺑﺎﯾﻦ ﺷﺮاﺋﻂ ﺻﻠﺢ ﮐﺮدﻧﺪ، ﮐﻪ ﭘﺎرﺗﯿﻬﺎ ﻣﻄﯿﻊ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ، ﻫﺮﯾﮏ از ﻃﺮﻓﯿﻦ ﺣﺪود ﻣﺴﺘﻤﻠﮑﺎت ﺳﺎﺑﻖ
ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﮐﻨﺪ و اﺗﺤﺎد داﺋﻤﻰ ﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﻗﺮار ﮔﺮدد.
در اﯾﻦﺟﺎ دﯾﻮدور از ﻗﻮل ﮐﺘﺰﯾﺎس ﺗﻤﺠﯿﺪ زﯾﺎد از ﻣﻠﮑﻪ ﺳﮑﺎﻫﺎ زارﯾﻦ «2» ﻧﺎم ﮐﺮده ﮔﻮﯾﺪ: «زﻧﻬﺎى
ﺳﮑﺎﺋﻰ ﮐﻠﯿﮥ ﺑﺴﯿﺎر ﺷﺠﺎﻋﻨﺪ و ﺑﺎ ﻣﺮداﻧﺸﺎن ﺑﺠﻨﮓ ﻣﯿﺮوﻧﺪ، وﻟﻰ اﯾﻦ ﻣﻠﮑﻪ از ﺗﻤﺎم زﻧﺎن ﺳﮑﺎﺋﻰ
ﺷﺠﺎعﺗﺮ ﺑﻮد. او اﯾﻦ ﻣﻠﺖ را از ﻗﯿﺪ رﻗﯿﺖ ﻣﺮدﻣﺎن ﻣﺠﺎور ﺧﻼﺻﻰ داد، ﺷﻬﺮﻫﺎى زﯾﺎد ﺑﺴﺎﺧﺖ و
اﺧﻼق ﻣﺮدم ﺧﻮد را ﻣﻼﯾﻢ ﮐﺮد ﺑﺸﮑﺮاﻧﻪ اﯾﻦ ﮐﺎرﻫﺎ ﺳﮑﺎﻫﺎ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﻠﮑﻪ ﻣﻘﺒﺮهاى ﺑﺮاى او ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﺑﺸﮑل
ﻫﺮم، ﮐﻪ ﻫﺮ ﻃﺮف آن داراى ﺳﻪ اﺳﺘﺎد ﻃﻮل و ﯾﮏ اﺳﺘﺎد ارﺗﻔﺎع ﺑﻮد (اﺳﺘﺎد ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻣﻌﺎدل 185 ﻣﻄﺮ
اﺳﺖ) اﯾﻦ ﻫﺮم ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪاى ﻣﻨﺘﻬﻰ ﻣﯿﮕﺸﺖ، روى آن ﻣﺠﺴﻤﻪ ﺑﺰرﮔﻰ از ﻃﻼ ﻧﺼﺐ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ و آﻧﺮا
ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﮑﺮﯾﻢ ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﻬﻠﻮاﻧﻰ را ﮐﻨﻨﺪ، وﻟﻰ ﻃﻨﻄﻨﻪ ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﮑﺮﯾﻤﺎت ﺑﯿﺶ از آن ﺑﻮد،
ﮐﻪ درﺑﺎره ﺳﻠﻒ اﯾﻦ ﻣﻠﮑﻪ ﻣﺮﻋﻰ ﻣﯿﺪاﺷﺘﻨﺪ. ﭘﺲ از ﻣﺮگ آﺳﺘﻰﺑﺎرس ﺷﺨﺼﻰ ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺴﺖ ﮐﻪ
آسﭘﺎداس «1» ﻧﺎم داﺷﺖ و ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ او را آﺳﺘﯿﺎﮔﺲ ﻧﺎﻣﻨﺪ. در زﻣﺎن او ﮐﻮروش ﺣﮑﻮﻣﺖ و اﻗﺘﺪار را
ﺑﭙﺎرس ﻣﻨﺘﻘﻞ ﮐﺮد. در ﺟﺎى ﺧﻮد ﻣﺎ ﺑﺘﻔﺼﯿﻞ از اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد.»

ﻣﻠﻞ ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ ﻣﺬﮐﻮر، ﮐﻪ ﻋﺪهﺷﺎن ﺑﻪ 400 ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ، در ﺟﺎﺋﻰ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ، ﺗﺎ در ﺑﺎب ﻧﻘﺸﻪ
ﺟﻨﮓ ﺷﻮر ﮐﻨﻨﺪ.
ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل، ﻫﻤﯿﻨﮑﻪ از اﯾﻦ ﺧﯿﺎﻧﺖ آﮔﺎه ﺷﺪ، ﺑﺎ ﻗﺸﻮﻧﻰ، ﮐﻪ ﺑﺮاى او ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮد، ﺑﻌﺰم ﺟﻨﮓ ﺑﯿﺮون آﻣﺪه ﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎن ﺧﻮد ﻏﻠﺒﻪ ﮐﺮد، وﻟﻰ ﮐﻨﮑﺎﺷﯿﺎن ﺑﮑﻮﻫﻰ، ﮐﻪ
در ﻫﻔﺘﺎد اﺳﺘﺎدى (ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ دو ﻓﺮﺳﺦ و ﻧﯿﻤﻰ) ﻧﯿﻨﻮا ﺑﻮد، ﭘﻨﺎه ﺑﺮدﻧﺪ و ﺑﻌﺪ ﺑﺮاى ﺟﺪال دوم ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪﻧﺪ.
ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل ﺟﺎرﭼﻰﻫﺎﺋﻰ ﺑﻄﺮف دﺷﻤﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد، ﺗﺎ ﺟﺎر زﻧﻨﺪ، ﮐﻪ ﻫﺮﮐﺲ آرﺑﺎﮐﺲ را ﺑﮑﺸﺪ، ﻣﺴﺘﺤﻖ
ﮔﺮﻓﺘﻦ دوﯾﺴﺖ ﺗﺎﻻن ﻃﻼ «1» ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و، اﮔﺮ زﻧﺪه او را ﺑﯿﺎورد، ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻣﻤﻠﮑﺖ ﻣﺎد از آن او
ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ﻧﻈﯿﺮ اﯾﻦ ﭘﺎداﺷﻬﺎ را ﻫﻢ ﺑﺮاى ﮐﺸﺘﻦ (ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ) وﻋﺪه داد، وﻟﻰ ﮐﺴﻰ اﻏﻮا ﻧﺸﺪ.
ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل ﺑﺎز ﺟﻨﮓ ﮐﺮد، ﻋﺪه زﯾﺎدى از دﺷﻤﻦ ﺑﮑﺸﺖ و ﺑﺎﻗﻰﻣﺎﻧﺪه ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن ﮐﻨﮑﺎﺷﯿﺎن ﺑﺎز ﺑﮑﻮه
ﭘﻨﺎه ﺑﺮدﻧﺪ. آرﺑﺎﮐﺲ داﺷﺖ ﻣﺄﯾﻮس ﻣﯿﺸﺪ، وﻟﻰ ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ ﺑﺎو ﮔﻔﺖ، ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ آﯾﺎﺗﻰ ﺧﺪاﯾﺎن ﺑﺎو ﻇﺎﻫﺮ
ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ، ﮐﻪ ﭘﺲ از ﻣﺠﺎﻫﺪات زﯾﺎد او ﻣﻮﻓّﻖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.
ﺟﻨﮓ ﺳﻮم روى داد، ﺑﺎز ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر ﻏﺎﻟﺐ آﻣﺪ، ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺎردوى دﺷﻤﻦ ﺑﺮده آﻧﺮا ﺗﺴﺨﯿﺮ ﮐﺮد و
ﺳﭙﺎه ﺷﻮرﺷﯿﺎن را ﺗﺎ ﺳﺮﺣﺪ ﺑﺎﺑﻞ ﺑﺮاﻧﺪ. آرﺑﺎﮐﺲ رﺷﺎدتﻫﺎى ﺣﯿﺮتاﻧﮕﯿﺰ ﮐﺮد و از آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﻋﺪهاى
زﯾﺎد ﺑﮑﺸﺖ، وﻟﻰ ﺧﻮدش ﻫﻢ زﺧﻢ ﺑﺮداﺷﺖ.در اﯾﻦ اﺣﻮال ﺳﺮداران ﻣﻠﻞ ﻣﺬﮐﻮره ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﯾﺄس از ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪى ﻣﯿﺨﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺑﻮﻻﯾﺎت ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺮدﻧﺪ،
وﻟﻰ ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ ﺗﻤﺎم ﺷﺐ را ﺑﻨﻈﺎره ﮐﻮاﮐﺐ ﺑﺴﺮ ﺑﺮده روز دﯾﮕﺮ ﮔﻔﺖ، ﮐﻪ اﮔﺮ ﭘﻨﺞ روز دﯾﮕﺮ
ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮐﻨﯿﺪ، ﮐﻤﮏ ﻏﯿﺮ ﻣﺘﺮّﻗﺒﻰ ﺑﻤﺎ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ و اﻗﺒﺎل ﺑﺎ ﻣﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ، ﮐﻪ
ﭘﻨﺞ روز دﯾﮕﺮ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ و، وﻗﺘﻰ ﮐﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ اﺳﻠﺤﻪ ﺑﺮﮔﯿﺮﻧﺪ، ﺧﺒﺮ آﻣﺪ، ﮐﻪ از ﺑﺎﺧﺘﺮ ﺳﭙﺎﻫﻰ ﻧﯿﺮوﻣﻨﺪ
ﺑﮑﻤﮏ ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر ﻣﯿﺂﯾﺪ. آرﺑﺎﮐﺲ و ﻫﻢ ﻗﺴﻤﻬﺎى دﯾﮕﺮ ﺑﺎﺳﺘﻘﺒﺎل اﯾﻦ ﻗﺸﻮن رﻓﺘﻪ اﻓﺮاد را ﺑﮑﻤﮏ
ﺧﻮد ﻃﻠﺒﯿﺪﻧﺪ و ﺑﺎﺧﺘﺮﯾﻬﺎ، ﻫﻤﯿﻨﮑﻪ وﻋﺪه آزادى را ﺷﻨﯿﺪﻧﺪ، ﺑﺎ ﺷﺎدى ﺑﻘﺸﻮن ﻫﻢ ﻗﺴﻢﻫﺎ ﻣﻠﺤﻖ ﺷﺪﻧﺪ.
از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل، ﮐﻪ از رﻓﺘﻦ ﺑﺎﺧﺘﺮﯾﻬﺎ ﺑﻄﺮف دﺷﻤﻦ ﺧﺒﺮ ﻧﺪاﺷﺖ و ﻣﺴﺖ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺧﻮد
ﮔﺸﺘﻪ ﺑﻮد، ﺑﺎز در ﻋﯿﺶ و ﻋﺸﺮت ﻓﺮو رﻓﺖ و آذوﻗﻪ و ﺷﺮاب واﻓﺮ ﺑﺴﭙﺎه ﺧﻮد داد. آرﺑﺎﮐﺲ، ﭼﻮن
ﺑﺘﻮﺳﻂ ﻓﺮارﯾﻬﺎ ﺷﻨﯿﺪ، ﮐﻪ اردوى آﺳﻮرى ﻣﺸﻐﻮل ﻋﯿﺶ و ﻃﺮب اﺳﺖ، ﺑﺂن ﺷﺒﯿﺨﻮن زده و ﮐﺸﺘﺎر
 زﯾﺎد ﮐﺮده
ﺑﻘﯿﮥ اﻟﺴﯿﻒ آﺳﻮرﯾﻬﺎ را ﺑﻄﺮف ﺷﻬﺮ ﺑﺮاﻧﺪ. ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر در اﯾﻦ اﺣﻮال ﺳﺮدارى ﺳﭙﺎه را ﺑﺒﺮادرزن
ﺧﻮد (ﺳﺎﻟﻪ ﻣﻦ) «1» ﺳﭙﺮد و ﺧﻮد در ﺷﻬﺮ ﺑﺮاى دﻓﺎع آن ﺑﻤﺎﻧﺪ. در ﺟﻨﮕﻰ، ﮐﻪ ﺑﻌﺪ روى داد،
ﺷﻮرﺷﯿﺎن ﻓﺎﺗﺢ ﺷﺪﻧﺪ، ﺳﺮدار ﻣﺰﺑﻮر ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ، ﻋﺪه زﯾﺎدى از ﻓﺮارىﻫﺎ از دم ﺷﻤﺸﯿﺮ ﮔﺬﺷﺘﻨﺪ و
ﺑﻌﻀﻰ ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪﻧﺪ، ﮐﻪ ﺧﻮد را در ﻓﺮات اﻧﺪازﻧﺪ.
ﻋﺪه ﮐﺸﺘﻪﻫﺎ ﺑﻘﺪرى ﺑﻮد، ﮐﻪ آب ﻓﺮات ﺳﺮخ ﻓﺎم ﮔﺮدﯾﺪ. ﺑﺮ اﺛﺮ اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﺗﻤﺎم اﯾﺎﻻت آﺳﻮر
ﺳﺮ از اﻃﺎﻋﺖ آن ﭘﯿﭽﯿﺪﻧﺪ، زﯾﺮا ﻫﻤﻪ ﺗﺸﻨﻪ آزادى ﺑﻮدﻧﺪ. در اﯾﻦ اﺣﻮال ﭘﺎدﺷﺎه ﺳﻪ ﭘﺴﺮ و دو دﺧﺘﺮ
ﺧﻮد را ﺑﺎ ﮔﻨﺠﻬﺎى ﻣﺘﻌﺪد ﺑﻪ ﭘﺎﻓﻼﮔﻮﻧﯿﻪ ﻧﺰد دوﺳﺖ ﺑﺎوﻓﺎى ﺧﻮد (ﮐﺖﺗﺎ) «2» ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﭘﺲ از آن
ﻓﺮاﻣﯿﻨﻰ ﺑﺎ ﭼﺎﭘﺎرﻫﺎ ﺑﺘﻤﺎم اﯾﺎﻻت ﻓﺮﺳﺘﺎده ﻗﺸﻮن ﻃﻠﺒﯿﺪ. ﻏﯿﺐﮔﻮﺋﻰ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد، ﮐﻪ ﻧﯿﻨﻮا را ﮐﺴﻰ
ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ، ﻣﮕﺮ وﻗﺘﯿﮑﻪ ﺧﻮد رود دﺷﻤﻦ ﺷﻬﺮ ﮔﺮدد و، ﭼﻮن ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺎور ﻧﻤﯿﮑﺮد، ﮐﻪ ﭼﻨﯿﻦ
ﺣﺎدﺛﻪاى روى دﻫﺪ، ﺑﺎ ﮐﻤﺎل اﻣﯿﺪوارى ﺑﺘﺪارك وﺳﺎﺋﻞ دﻓﺎﻋﻰ ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮد. ﻗﺸﻮن ﻣﺤﺎﺻﺮ ﺣﻤﻼت
ﺳﺨﺖ ﮐﺮد، وﻟﻰ ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﺑﺮجﻫﺎ و ﺑﺎروى ﻣﺤﮑﻢ ﺷﻬﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﮐﺎرى از ﭘﯿﺶ ﺑﺒﺮد، زﯾﺮا در اﯾﻦ زﻣﺎن آﻻت و ادوات ﻣﺤﺎﺻﺮه و ﻗﻠﻌﻪ ﺧﺮاب ﮐﻦ ﻫﻨﻮز اﺧﺘﺮاع ﻧﺸﺪه ﺑﻮد و ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر آذوﻗﻪ واﻓﺮ
ﺑﺎﻫﺎﻟﻰ ﻣﯿﺮﺳﺎﻧﯿﺪ. ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺑﻄﻮل اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ، ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﺑﺎرانﻫﺎى ﺷﺪﯾﺪ ﺑﺎرﯾﺪن ﮔﺮﻓﺖ و رود ﻓﺮات ﻃﻐﯿﺎن
ﮐﺮده ﺑﻘﺪر ﺑﯿﺴﺖ اﺳﺘﺎد (ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ دو ﺛﻠﺚ ﻓﺮﺳﺦ) دﯾﻮار ﺷﻬﺮ را ﺧﺮاب ﮐﺮد. ﺑﺮ اﺛﺮ اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﭘﺎدﺷﺎه
آﺳﻮر، ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻔﺘﻪ ﻏﯿﺐﮔﻮى ﻣﺬﮐﻮر، از ﻧﺠﺎت ﺧﻮد ﻣﺄﯾﻮس ﮔﺮدﯾﺪ و، ﭼﻮن ﻧﻤﯿﺨﻮاﺳﺖ ﺑﺪﺳﺖ
دﺷﻤﻨﺎن اﻓﺘﺪ، ﻫﯿﺰم زﯾﺎد در ﻗﺼﺮ ﺧﻮد ﺧﺮﻣﻦ ﮐﺮد و ﻃﻼ و ﻧﻘﺮه و اﻟﺒﺴﻪ ﻓﺎﺧﺮ ﺧﻮد را در ﻣﯿﺎن ﻫﯿﺰم
ﮔﺬارد. ﺑﻌﺪ ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺎ زﻧﺎﻧﺶ ﺑﺎﻃﺎﻗﻰ، ﮐﻪ در درون ﻫﯿﺰمﻫﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، درآﻣﺪه اﻣﺮ ﮐﺮد آﻧﺮا آﺗﺶ
زدﻧﺪ و ﻫﻤﮕﻰ ﺧﺎﮐﺴﺘﺮ ﺷﺪﻧﺪ. ﻫﻤﯿﻨﮑﻪ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﺸﻮرﺷﯿﺎن رﺳﯿﺪ، در ﺣﺎل وارد ﺷﻬﺮ ﺷﺪه آﻧﺮا
ﺗﺴﺨﯿﺮ و آرﺑﺎﮐﺲ را ﺷﺎه ﮐﺮدﻧﺪ. ﺑﻌﺪ ﭘﺎدﺷﺎه ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻤﺮاﻧﺎﻧﻰ ﺑﺮاى اﯾﺎﻻت ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮد و ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ
ﺣﮑﻤﺮان ﺑﺎﺑﻞ ﮔﺮدﯾﺪ. ﭼﻮن او از ﺧﻮاﺟﻪاى ﺷﻨﯿﺪه ﺑﻮد، ﮐﻪ ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل ﻃﻼ و ﻧﻘﺮه ﺧﻮد را در آﺗﺶ
اﻧﺪاﺧﺘﻪ، ﻧﺰد آرﺑﺎﮐﺲ رﻓﺘﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﮔﻔﺖ: «ﻣﻦ زﻣﺎﻧﻰ، ﮐﻪ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪى ﻣﺎ ﻫﻨﻮز ﻣﺸﮑﻮك ﺑﻮد، ﻧﺬر
 ﮐﺮدم، ﮐﻪ اﮔﺮ ﻣﻮﻓّﻖ ﺷﺪﯾﻢ، در ﻧﺰدﯾﮑﻰ ﻣﻌﺒﺪ ﺑﻠﻮس، «3» در ﮐﻨﺎر ﻓﺮات از ﺧﺎﮐﺴﺘﺮﻫﺎى ﻗﺼﺮ ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر ﺑﻨﺎﺋﻰ ﺑﺮﭘﺎ ﮐﻨﻢ، ﺗﺎ در اﻧﻈﺎر ﻣﺮدﻣﻰ، ﮐﻪ از ﻓﺮات ﻋﺒﻮر ﻣﻰﮐﻨﻨﺪ،
ﯾﺎدﮔﺎرى از ﺧﺮابﺷﺪن دوﻟﺖ آﺳﻮر ﺑﺎﺷﺪ. آرﺑﺎﮐﺲ اﻣﺮ ﮐﺮد ﺧﺎﮐﺴﺘﺮﻫﺎ را ﺑﻪ ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ ﺑﺪﻫﻨﺪ و
ﺑﺤﮑﻢ او اﯾﻦ ﺧﺎﮐﺴﺘﺮﻫﺎ ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻞ ﺣﻤﻞ ﺷﺪ.
ﺑﻌﺪ ﺑﺰودى ﺣﯿﻠﻪ ﺣﮑﻤﺮان ﺑﺎﺑﻞ ﮐﺸﻒ ﮔﺮدﯾﺪ، آرﺑﺎﮐﺲ از ﺳﺮداراﻧﻰ، ﮐﻪ ﺑﺎو ﮐﻤﮏ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ،
ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ را ﺑﺮاى ﻣﺤﺎﮐﻤﻪ ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮد و او ﻣﺤﮑﻮم ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺷﺪ، وﻟﻰ، ﭼﻮن آرﺑﺎﮐﺲ
ﺧﻮاﺳﺖ در اﺑﺘﺪاى ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺧﻮد ﺟﻮاﻧﻤﺮدى ﻧﺸﺎن دﻫﺪ، از ﺗﻘﺼﯿﺮ ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺎﺑﻞ درﮔﺬﺷﺖ و ﻃﻼ و
ﻧﻘﺮهاى، ﮐﻪ در ﺧﺎﮐﺴﺘﺮ ﺑﻮد ﺑﺎو ﺑﺨﺸﯿﺪ. ﺑﻌﺪ ﻧﯿﮑﻰﻫﺎى زﯾﺎد درﺑﺎره اﻫﺎﻟﻰ ﻧﯿﻨﻮا ﮐﺮده آﻧﭽﻪ از آﻧﻬﺎ ﻏﺎرت ﺷﺪه ﺑﻮد ﭘﺲ داد و، ﭘﺲ از اﯾﻨﮑﻪ اﻫﺎﻟﻰ ﺷﻬﺮ را ﺑﺪﻫﺎت اﻃﺮاف ﮐﻮﭼﺎﻧﯿﺪ، اﻣﺮ ﮐﺮد دﯾﻮارﻫﺎى
ﺷﻬﺮ را ﺧﺮاب ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﻘﺪارى ﻃﻼ و ﻧﻘﺮه، ﮐﻪ ﺑﺎﻗﻰ ﻣﺎﻧﺪه و ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﺎﻻن ﺑﺎﻟﻎ ﺑﻮد، ﺑﺎﻣﺮ ﺷﺎه ﺑﻬﻤﺪان
ﺣﻤﻞ ﺷﺪ. دوﻟﺖ آﺳﻮر، ﮐﻪ ﺑﺪﺳﺖ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻣﻨﻬﺪم ﮔﺮدﯾﺪ در ﻣﺪت 1300 ﺳﺎل، ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺳﻰ ﻧﺴﻞ
ﺑﻮد، دوام داﺷﺖ.

ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل، آﺧﺮﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر، از ﺣﯿﺚ ﺗﻦآﺳﺎﻧﻰ و ﺗﻨﺒﻠﻰ و ﻏﻮﻃﻪور ﺷﺪن در ﻋﯿﺶ و ﻋﺸﺮت از
ﺗﻤﺎم ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن آﺳﻮر ﮔﺬﺷﺖ.
او ﺧﻮد را از ﻧﻈﺮ ﻣﺮدم ﭘﻨﻬﺎن ﻣﯿﺪاﺷﺖ و ﻫﻤﻮاره در ﻗﺼﺮ ﺧﻮد در ﻣﯿﺎن زﻧﺎن ﻏﯿﺮ ﻋﻘﺪى اوﻗﺎت ﺧﻮد
را ﺑﻪ ﻟﻬﻮ و ﻟﻌﺐ ﻣﯿﮕﺬراﻧﯿﺪ. او ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻧﺎن ﺑﺴﺎﺧﺘﻦ رﻧﮓ ارﻏﻮاﻧﻰ، ﺑﻌﻤﻞ آوردن ﭘﺸﻢ، ﭘﻮﺷﯿﺪن ﺟﺎﻣﻪ
زﻧﺎن، آراﺳﺘﻦ ﺻﻮرت «1» و اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻋﻄﺮﯾﺎت ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮد و در اﯾﻦ ﮐﺎرﻫﺎ ﺑﻘﺪرى اﻓﺮاط ﮐﺮد، ﮐﻪ از ﺣﯿﺚ ﺗﻦﭘﺮورى از زﻧﺎن ﺑﺪﻋﻤﻞ ﻫﻢ ﮔﻮى ﺳﺒﻘﺖ را رﺑﻮد. ﺷﺐ و روز ﻣﺴﮑﺮات زﯾﺎد اﺳﺘﻌﻤﺎل
ﻣﯿﮑﺮد، ﺑﻬﻤﻪ ﻧﻮع ﻋﯿﺶ و ﻋﺸﺮت ﻣﯿﭙﺮداﺧﺖ و ﺑﺪرﺟﻪاى ﺑﻰﭘﺮوا و ﺑﻰﺷﺮم ﺑﻮد، ﮐﻪ آﺷﮑﺎرا اﻋﻤﺎل
زﺷﺖ و ﻗﺒﯿﺢ را ﻣﺮﺗﮑﺐ ﻣﯿﺸﺪ. ﺑﺎﻻﺧﺮه ﺑﻰﺣﯿﺎﺋﻰ را ﺑﺠﺎﺋﻰ رﺳﺎﻧﯿﺪ، ﮐﻪ در ﺣﯿﺎت ﺧﻮد ﺳﻨﮓ ﻗﺒﺮى
ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺳﺎﺧﺖ و ﮐﺘﯿﺒﻪاى ﺑﺮ آن ﺑﻪ زﺑﺎن ﺑﺮﺑﺮﻫﺎ (ﻏﯿﺮ ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ) ﻧﻮﯾﺴﺎﻧﺪ، ﮐﻪ ﯾﮑﻰ از ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ آﻧﺮا
ﭼﻨﯿﻦ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮد: «اى رﻫﮕﺬر، ﯾﻘﯿﻦ ﺑﺪار، ﮐﻪ ﺗﻮ ﻓﺎﻧﻰ ﻫﺴﺘﻰ و روﺣﺖ را ﺑﺮاى ﻟﺬاﯾﺬ دﻧﯿﺎ ﺑﺎز ﮐﻦ،
زﯾﺮا ﺑﺮاى ﮐﺴﻰ، ﮐﻪ ﻣﺮده دﯾﮕﺮ ﻟﺬﺗﻰ ﻧﯿﺴﺖ. ﻣﻨﮑﻪ وﻗﺘﻰ ﭘﺎدﺷﺎه ﻧﯿﻨﻮاى ﺑﺰرگ ﺑﻮدم، ﻓﻘﻂ ﻣﺸﺘﻰ
ﺧﺎﮐﻢ، وﻟﻰ آﻧﭽﻪ را، که ﺧﻮردهام و آﻧﭽﻪ را، ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻋﯿﺶ و ﻋﺸﺮت ﻣﻦ ﺑﻮد، ﺑﺎ ﺧﻮد دارم. ﺗﻨﻬﺎ ﭼﯿﺰى را، ﮐﻪ از دﺳﺖ
دادهام، ﻗﺪرت و ﺛﺮوت ﻣﻦ اﺳﺖ». ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻮد ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل و او ﻧﻪ ﻓﻘﻂ زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﺧﻮد را ﺑﻄﻮر ﺷﺮمآور
ﺑﺂﺧﺮ رﺳﺎﻧﯿﺪ، ﺑﻠﮑﻪ دوﻟﺖ آﺳﻮر را، ﮐﻪ دواﻣﺶ ﺑﯿﺶ از ﺗﻤﺎم دول دﯾﮕﺮ ﺑﻮد، از دﺳﺖ ﺑﺪاد.
آرﺑﺎﮐﺲ رﺋﯿﺲ ﻣﺴﺘﺤﻔﻈﯿﻨﻰ، ﮐﻪ ﻣﺎد ﻫﻤﻪ ﺳﺎﻟﻪ ﺑﻪ ﻧﯿﻨﻮا ﺑﺮاى ﻗﺮاوﻟﻰ ﻣﯿﻔﺮﺳﺘﺎد، ﺷﺨﺼﻰ ﺑﻮد ﻣﻤﺘﺎز.
اﯾﻦ ﺷﺨﺺ در اردو ﺑﺎ رﺋﯿﺲ ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن ﺑﺎﺑﻠﻰ دوﺳﺖ ﺷﺪ و ﻧﻘﺸﻪ ﺑﺮاﻧﺪاﺧﺘﻦ آﺳﻮر را در ﻣﯿﺎن ﮔﺬاﺷﺖ.
رﺋﯿﺲ ﺑﺎﺑﻠﯿﻬﺎ، ﮐﻪ ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ «1» ﻧﺎم داﺷﺖ و ﻃﺮف ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺎﻫﻨﺎن ﺑﺎﺑﻠﻰ، ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﮐﻠﺪاﻧﯿﺎن، ﺑﻮد،
ﭼﻮن از ﻧﺠﻮم و ﻏﯿﺐﮔﻮﺋﻰ اﻃّﻼﻋﺎت ﻣﺒﺴﻮﻃﻰ داﺷﺖ، روزى ﺑﺪوﺳﺖ ﺧﻮد ﮔﻔﺖ، ﺗﻮ ﺳﻠﻄﺎن ﺗﻤﺎم
ﻣﻤﺎﻟﮑﻰ ﺧﻮاﻫﻰ ﺑﻮد، ﮐﻪ ﺳﺎرداﻧﺎﭘﺎل در ﺗﺤﺖ ﺗﺴﻠﻂ ﺧﻮد دارد. آرﺑﺎﮐﺲ از اﯾﻦ ﭘﯿﺸﮕﻮﺋﻰ ﻏﺮق
ﺷﻌﻒ ﮔﺮدﯾﺪ و ﺑﻪ ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ ﮔﻔﺖ، اﮔﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﺷﻮد، ﺗﻮ را ﺑﺤﮑﻮﻣﺖ ﺑﺎﺑﻞ ﻣﻨﺼﻮب ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد. ﺑﻌﺪ
او ﺑﺎ ﺳﺎﺋﺮ ﺳﺮداران ﻃﺮح دوﺳﺘﻰ رﯾﺨﺖ و ﺣﺲ ﮐﻨﺠﮑﺎوى او را ﺑﺮ آن داﺷﺖ، ﮐﻪ زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﭘﺎدﺷﺎه
را در اﻧﺪرون ﻣﺸﺎﻫﺪه ﮐﻨﺪ. ﺧﻮاﺟﻪاى در ازاى ﯾﮏ ﺟﺎم ﻃﻼ او را ﺑﺎﻧﺪرون ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺮد و، ﭼﻮن
آرﺑﺎﮐﺲ در ﻋﯿﺶ و ﻋﺸﺮت ﺷﺎه ﻧﮕﺮﯾﺴﺖ، ﺑﯿﺶ از ﺳﺎﺑﻖ ﻣﺼﻤﻢ ﺷﺪ، ﮐﻪ ﻧﻘﺸﻪ ﺧﻮد را اﺟﺮا ﮐﻨﺪ. ﺑﺎ
اﯾﻦ ﻣﻘﺼﻮد دو دوﺳﺖ ﻣﺰﺑﻮر ﮐﻨﮑﺎﺷﻰ ﺗﺮﺗﯿﺐ دادﻧﺪ، ﺗﻮﺿﯿﺢ آﻧﮑﻪ آرﺑﺎﮐﺲ ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺷﺪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ و
ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ را ﺑﺮ آﺳﻮر ﺑﺸﻮراﻧﺪ و ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ ﺑﺎﺑﻠﯿﻬﺎ و ﻧﯿﺰ اﻋﺮاب، ﯾﻌﻨﻰ ﻣﺘﺤﺪﯾﻦ آﻧﺎن را، ﺑﻪ ﻗﯿﺎم وادارد. ﭼﻮن ﻣﺪت ﻗﺮاوﻟﻰ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﺴﺮ آﻣﺪ، آرﺑﺎﮐﺲ ﺑﻪ ﻣﺎد ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﻣﺎدﯾﻬﺎ و ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ را ﺑﺮ آﺳﻮر
ﺷﻮراﻧﺪ، ﺑﻪﻟﻪزﯾﺲ ﻫﻢ ﺑﺎ ﺑﺎﺑﻠﯿﻬﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﮐﺮد و ﺷﺨﺼﻰ را ﻧﺰد اﻋﺮاب ﻓﺮﺳﺘﺎده ﮐﻤﮏ آﻧﻬﺎ را ﻃﻠﺒﯿﺪ.
ﺧﻼﺻﻪ آﻧﮑﻪ ﭘﺲ از ﯾﮑﺴﺎل ﻣﺘﺤﺪﯾﻦ ﺑﺎﯾﻦ ﺑﻬﺎﻧﻪ، ﮐﻪ ﻧﻮﺑﺖ ﻗﺮاوﻟﻰ آﻧﻬﺎ در اردوى ﻧﯿﻨﻮا رﺳﯿﺪه اﺳﺖ،
ﺑﺎ ﺳﭙﺎﻫﯿﺎن ﺧﻮد ﺑﻄﺮف ﺷﻬﺮ ﻣﺰﺑﻮر ﺣﺮﮐﺖ ﮐﺮدﻧﺪ.

ﭼﻨﺎن ﺑﻮد ﻣﻔﺎد ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت، ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى، ﻟﻮﺣﻪﻫﺎى ﺑﺎﺑﻠﻰ و ﻏﯿﺮه درﺑﺎره ﻣﺎدﯾﻬﺎ و
دوﻟﺖ ﻣﺎد، ﮐﻪ ذﮐﺮ ﺷﺪ. ﭼﻮن ﮐﺘﺰﯾﺎس ﻫﻢ ﭼﯿﺰﻫﺎﺋﻰ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺎد ﻧﻮﺷﺘﻪ، ﻻزم اﺳﺖ ﻣﻀﺎﻣﯿﻦ آﻧﺮا ﻧﯿﺰ
ذﮐﺮ ﮐﻨﯿﻢ، زﯾﺮا، اﮔﺮ ﻫﻢ در ﺑﻌﺾ ﻣﻮارد ﻣﻮاﻓﻖ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻧﺒﺎﺷﺪ، از ﮐﻠﯿﺎت آن ﻣﯿﺘﻮان راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ،
دوﻟﺖ ﻣﺎد و ﻣﻨﺎﺳﺒﺎت آن ﺑﺎ آﺳﻮر و ﺳﺎﺋﺮ ﻣﻠﻞ اﺳﺘﻨﺒﺎﻃﻬﺎﺋﻰ ﮐﺮد: ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻣﺪﺧﻞ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ،
ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﮐﺘﺰﯾﺎس ﮔﻢ ﺷﺪه و ﻓﻘﻂ ﻗﺴﻤﺘﻬﺎى ﮐﻤﻰ از آن ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه، زﯾﺮا ﺑﻌﺾ ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻗﺮون ﺑﻌﺪ
ﺟﺎﻫﺎﺋﻰ را از ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى او در ﮐﺘﺐ ﺧﻮد ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ. از ﺟﻤﻠﻪ دﯾﻮدور- ﺳﻰﺳﻰﻟﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ
راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺎد از ﻗﻮل ﮐﺘﺰﯾﺎس ﭼﻨﯿﻦ ﮔﻮﯾﺪ (ﮐﺘﺎب 2- ﺑﻨﺪ 23).

ﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ از ﺗﺎرﯾﺦ اﯾﺮان ﻗﺪﯾﻢ ﮐﺎﻣﻼ روﺷﻦ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﻣﺮﮐﺰ ﻗﺪرت و ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻣﮑﺮّر از ﯾﮏ ﻧﻘﻄﻪ
اﯾﺮان ﺑﻨﻘﻄﻪ دﯾﮕﺮ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪه و ﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ اﯾﺮاﻧﻰ ﺟﺎى ﺳﻠﺴﻠﻪ دﯾﮕﺮ را ﮔﺮﻓﺘﻪ، وﻟﻰ ﺗﻤﺎﻣﻰ اﯾﻦ
ﺣﮑﻮﻣﺖﻫﺎ و ﺳﻠﺴﻠﻪﻫﺎ ﺣﮑﻮﻣﺖﻫﺎ و ﺳﻠﺴﻠﻪﻫﺎى اﯾﺮاﻧﻰ اﺳﺖ. در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﻫﻢ ﻏﯿﺮ از آن ﻧﺒﻮد،
اﯾﻦﻧﻈﺮ را ﯾﮏ ﭼﯿﺰ ﻫﻢ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﯿﮑﻨﺪ. ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ ﺗﺎ ﺻﺪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ از اﻧﻘﺮاض دوﻟﺖ ﻣﺎد ﻣﮑﺮّر
ﺑﺠﺎى ﮐﻠﻤﻪ (ﭘﺎرﺳﻰ) (ﻣﺎدى) اﺳﺘﻌﻤﺎل ﮐﺮده و ﺟﻨﮕﻬﺎى ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ را ﺑﺎ ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ ﺟﻨﮕﻬﺎى ﻣﺎدى
ﻧﺎﻣﯿﺪهاﻧﺪ. اﻃﻼق اﺳﻢ ﻣﺎدى ﺑﭙﺎرﺳﻰ از اﺷﺘﺒﺎه ﯾﺎ ﺧﻠﻂ ﻣﺒﺤﺚ ﻧﯿﺴﺖ، زﯾﺮا ﻫﻤﺎن ﻫﺮودوت، ﮐﻪ ﺗﺎرﯾﺦ
ﻣﺎد و ﭘﺎرس را ﻧﻮﺷﺘﻪ، ﻣﮑﺮّر در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﺑﺠﺎى «ﭘﺎرﺳﻰ» «ﻣﺎدى» اﺳﺘﻌﻤﺎل ﮐﺮده و ﺟﻬﺖ ﻫﻢ
ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ.
ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ ﻣﯿﺪﯾﺪﻧﺪ، ﮐﻪ ﻗﻮم ﭘﺎرﺳﻰ و ﻣﺎدى از ﻫﺮ ﺣﯿﺚ از ﯾﮏ ﻣﻠﺖاﻧﺪ و، ﭼﻮن ﻣﺎدﯾﻬﺎ زودﺗﺮ از
ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ ﻗﺪم ﺑﻌﺮﺻﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، ﮔﺎﻫﻰ ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ را ﻫﻢ ﻣﺎدى ﻣﯿﮕﻔﺘﻨﺪ. اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﭘﺎﺋﯿﻦﺗﺮ
روﺷﻦﺗﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد: ﺑﻨﺎﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ، ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﯿﻢ، ﮐﻪ در ﺳﻠﻄﻨﺖ اژدﻫﺎك ﺳﻠﻄﻨﺖ اﯾﺮان
از ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺎدى اﯾﺮاﻧﻰ ﺑﺴﻠﺴﻠﻪ ﭘﺎرﺳﻰ اﯾﺮاﻧﻰ اﻧﺘﻘﺎل ﯾﺎﻓﺖ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻗﺮون ﺑﻌﺪ از ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ ﺑﺎ
ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮐﻤﻰ ﺑﺴﻠﺴﻠﻪ اﺷﮑﺎﻧﻰ و ﺑﻌﺪ ﺑﺴﻠﺴﻠﻪ ﺳﺎﺳﺎﻧﻰ رﺳﯿﺪ، ﯾﻌﻨﻰ از ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ ﺑﭙﺎرﺗﯿﻬﺎ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪ و ﺑﻌﺪ
ﺑﺎز ﺑﻪ اﻋﻘﺎب ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ و ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﺮﮔﺸﺖ.
ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﻫﻤﯿﻦﻧﻈﺮ را دارﻧﺪ، از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﻠﺪﮐﻪ ﮔﻮﯾﺪ: «اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﻣﺎد
ﺑﺪﺳﺖ ﮐﻮروش ﻣﻨﻬﺪم ﻧﺸﺪ و ﻓﻘﻂ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺷﮑﻞ ﯾﺎﻓﺖ. ﯾﮑﻘﺴﻤﺖ دﯾﮕﺮ ﻣﺮدﻣﺎن اﯾﺮان و ﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ
دﯾﮕﺮ در رأس اﻣﭙﺮاﻃﻮرى اﯾﺮان واﻗﻊ ﺷﺪه ﺑﺎ ﺗﺴﺨﯿﺮ آﺳﯿﺎ و ﻣﻤﺎﻟﮏ ﻫﻤﺠﻮار آن، ﻧﻘﺸﻪ (ﻫﻮوﺧﺸﺘﺮ)
را، ﺑﻘﺪرى ﮐﻪ در ﺣﯿﺰّ اﻣﮑﺎن، ﺑﻮد، ﺑﻤﻮﻗﻊ ﻋﻤﻞ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ.
اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﭘﺎرس، ﭼﻪ ﺑﻌﻘﯿﺪه ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ، ﻧﻈﺮ ﺑﺎﺻﻄﻼﺣﺎﺗﻰ ﮐﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮدﯾﻢ، و ﭼﻪ ﺑﻌﻘﯿﺪه ﻋﺒﺮﯾﻬﺎ
(ﮐﺘﺎب ﺣﺰﻗﯿﺎل ﺑﺎب 13 و 15، ﮐﺘﺎب ﻋﺰرا ﺑﺎب 1 و 3) دﻧﺒﺎﻟﻪ اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﻣﺎد ﺑﻮد (ﺗﺘﺒﻌﺎت ﺗﺎرﯾﺨﻰ
راﺟﻊ ﺑﺎﯾﺮان ﻗﺪﯾﻢ، ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮاﻧﺴﻮى، ص 1» (23»».
اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ را ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ درﻧﻈﺮ داﺷﺖ، ﮐﻪ ﭘﺲ از اﻧﻘﺮاض دوﻟﺖ ﻣﺎد اﺳﻢ آن ﻣﺪﺗﻬﺎ ﺑﺎﻗﻰ ﺑﻮد و
ﺟﻐﺮاﻓﯿﻮن ﻋﻬﺪ ﻗﺪﯾﻢ ﺑﺪو ﻣﺎد ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ: ﻣﺎد ﺑﺰرگ، ﮐﻪ ﺑﺎ ﻋﺮاق ﻋﺠﻢ ﻗﺮون ﺑﻌﺪ ﺗﻄﺒﯿﻖ ﻣﯿﺸﻮد و
ﻣﺎد ﮐﻮﭼﮏ، ﮐﻪ ﻫﻤﺎن آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺑﻮد ﺑﺎ ﻗﺴﻤﺘﻰ از ﮐﺮدﺳﺘﺎن.
ﺑﻌﻀﻰ ﺑﺴﻪ ﻣﺎد ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪه، ﻣﺎد رازى ﯾﺎ (رى) را ﻫﻢ ﻋﻼوه ﮐﺮدهاﻧﺪ، وﻟﻰ ﺻﺤﯿﺢﺗﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن دو ﻣﺎد
ﺑﺎﺷﺪ، زﯾﺮا (رى) ﺟﺰو ﻣﺎد ﺑﺰرگ ﺑﻮد، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻗﺮون ﺑﻌﺪ ﻫﻢ رى را ﺟﺰو ﻋﺮاق ﻋﺠﻢ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ.
ﻣﺎد ﺑﺰرگ در ﻣﺸﺮق ﺗﺎ در ﺑﻨﺪ درﯾﺎى ﺧﺰر (دروازه ﺑﺤﺮ ﺧﺰر) اﻣﺘﺪاد ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ و اﯾﻦ درﺑﻨﺪ آﻧﺮا از
ﭘﺎرت ﺟﺪا ﻣﯿﮑﺮد. درﺑﻨﺪ ﺑﺤﺮ ﺧﺰر را اﮐﻨﻮن ﺑﺎ ﺳﺮدرهﺧﻮار ﺗﻄﺒﯿﻖ ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ. اﯾﻦ درﺑﻨﺪ دروازه آﻫﻨﯿﻦ
داﺷﺖ و ﺳﺎﺧﻠﻮى آﻧﺮا ﺣﻔﻆ ﻣﯿﮑﺮد. ﻣﺎد در زﻣﺎن ﺳﺎﺳﺎﻧﯿﺎن ﻣﺒﺪل ﺑﻪ (ﻣﺎى) ﺷﺪ و در ﻗﺮون اﺳﻼﻣﻰ
آن را (ﻣﺎه) ﮔﻔﺘﻨﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﻰﮔﻔﺘﻨﺪ ﻣﺎه ﻧﻬﺎوﻧﺪ، ﻣﺎه ﺑﺼﺮه و ﻏﯿﺮه و در ﺟﻤﻊ ﻣﺎﻫﺎت.
در اﯾﺮان ﻏﺮﺑﻰ ﺟﺎﻫﺎﺋﻰ ﻫﺴﺖ، ﮐﻪ اﺳﻤﺸﺎن ﺑﺎ (ﻣﺎر) ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺷﺪه، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎرآﺑﺎد و ﺑﻌﻀﻰ ﻋﻘﯿﺪه
دارﻧﺪ، ﮐﻪ ﻣﺎر ﻫﻢ از ﻣﺎد اﺳﺖ. ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺎﺷﺪ، وﻟﻰ ﺑﺮاى اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﻣﺪرﮐﻰ ﻧﺪارﯾﻢ، ﺟﺰ
اﯾﻨﮑﻪ (وﯾﮑﺘﻮرﻻﻧﮕﻠﻮا)، ﮐﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ ارﻣﻨﺴﺘﺎن را ﺟﻤﻊ ﮐﺮده، ﮔﻮﯾﺪ: ﻣﺎدى را ﺑﺎرﻣﻨﻰ
(ﻣﺎر) ﮔﻮﯾﻨﺪ و اﻋﻘﺎب اژدﻫﺎك، آﺧﺮﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد را، ﺑﺰﺑﺎن ارﻣﻨﻰ (وﯾﺸﺘﺎﺑﺎزوﻧﮏ) ﯾﻌﻨﻰ
اژدﻫﺎزادهﻫﺎ ﻣﯿﮕﻔﺘﻨﺪ «2» راﺟﻊ ﺑﻤﺒﺪل ﺷﺪن ﻣﺎد ﺑﻪ (ﻣﺎى) و (ﻣﺎه) ﻣﺪارﮐﻰ در دﺳﺖ اﺳﺖ، ﻣﺎﻧﻨﺪﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮﺳﻰﺧﻮرن، ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎدان ارﻣﻨﻰ، و ﮐﺘﺐ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻗﺮون اﺳﻼﻣﻰ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ.

ﮐﻮﺗﺎﻫﻰ ﻋﻤﺮ اﯾﻦ دوﻟﺖ و ﺳﺮﻋﺖ اﻧﻘﺮاض آن ﺑﺎﻋﺚ ﺣﯿﺮت ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﮔﺮدﯾﺪه. ﺑﯿﻦ 606 و 550 ق.
م، ﯾﻌﻨﻰ ﺑﯿﻦ اوج و ﺣﻀﯿﺾ، ﻓﻘﻂ 56 ﺳﺎل ﻓﺎﺻﻠﻪ اﺳﺖ و اﯾﻦ ﻣﺪت ﺑﺮاى ﺳﻠﻄﻨﺘﻰ دراز وﻟﻰ ﺑﺮاى
ﻋﻤﺮ دوﻟﺘﻰ ﺧﯿﻠﻰ ﮐﻮﺗﺎه اﺳﺖ. ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪﻫﺎى ﻗﺪﯾﻢ و ﺟﺪﯾﺪ ﺻﺮاﺣﺘﻰ در اﯾﻦ ﺑﺎب ﻧﺪارﻧﺪ،
ﺑﺎوﺟﻮداﯾﻦ از اﺧﺒﺎر ﻣﺨﺘﺼﺮ و ﻣﺠﻤﻠﻰ، ﮐﻪ در ﺑﺎب درﺑﺎر ﻣﺎد ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه و ﻧﯿﺰ از ﻧﻈﺎﺋﺮ اﯾﻦ ﻧﻮع
اﻧﻘﺮاضﻫﺎ ﻣﯿﺘﻮان ﺟﻬﺎت آﻧﺮا ﺣﺪس زد: ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت، ﮐﺰﻧﻔﻮن و ﺑﻌﺾ ﻣﻮرﺧﯿﻦ
دﯾﮕﺮ ﻋﻬﺪ ﻗﺪﯾﻢ دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد، درﺑﺎر ﻣﺎد در زﻣﺎن اژدﻫﺎك ﻧﺴﺨﻪ ﺛﺎﻧﻮى درﺑﺎر آﺳﻮر ﺑﻮد: ﻗﺼﻮر
ﻋﺎﻟﯿﻪ، ﺑﺎﻏﻬﺎ و ﺷﮑﺎرﮔﺎﻫﻬﺎى ﻋﺮﯾﺾ و ﻃﻮﯾﻞ، ﮐﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺑﺮاى ﺷﮑﺎر ﻣﻬﯿﺎ ﺷﺪه ﺑﻮد، ﻫﺰاران
درﺑﺎرى، ﭘﯿﺸﺨﺪﻣﺖ و ﺧﺎدم ﺑﺎ ﻟﺒﺎﺳﻬﺎى ﻓﺎﺧﺮ ﺳﺮخ و ارﻏﻮاﻧﻰ، ﻃﻮقﻫﺎ و ﯾﺎرهﻫﺎى زرﯾﻦ و ﻧﯿﺰ اﻧﻮاع
ﺑﺎزﯾﻬﺎ، ﺗﻔﺮﯾﺤﺎت، ﻫﻤﻪ ﻗﺴﻢ اﺳﺒﺎب ﻋﯿﺶ و ﻋﺸﺮت و ﻟﻬﻮ و ﻟﻌﺐ ﮐﺎﻣﻼ ﺗﺮﺗﯿﺒﺎت درﺑﺎر آﺳﻮر را
ﻣﯿﻨﻤﻮد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ، ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از ﻓﺘﻮﺣﺎت درﺧﺸﺎن ﻫﻮوﺧﺸﺘﺮ درﺑﺎرﯾﺎن و ﺑﺨﺒﺎى ﻣﺎد ﺑﺘﻤﻮل
رﺳﯿﺪه و در زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﺑﺎ ﺗﺠﻤﻞ و ﻋﯿﺶ و ﻋﺸﺮت ﻏﻮﻃﻪور ﮔﺸﺘﻪ ﺳﺴﺖ ﺷﺪﻧﺪ. ﻗﺸﻮن ﻫﻢ در ﻣﺪت
ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻃﻮﻻﻧﻰ آﺧﺮﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد ﺑﻰﮐﺎر ﻣﺎﻧﺪ و ﺻﻔﺎت ﺟﻨﮕﻰ ﺧﻮد را ﻓﺎﻗﺪ ﺷﺪ. اﯾﻦ ﺑﻮد، ﮐﻪ در
ﻣﻘﺎﺑﻞ رﻗﯿﺐ ﺗﺎزه ﻧﻔﺲ ﺧﻮد، ﯾﻌﻨﻰ ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ، ﮐﻪ ﻣﺮدم ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻰ و ﻣﻌﺘﺎد ﺑﺰﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﺳﺎده و ﭘﺮزﺣﻤﺖ
ﺑﻮدﻧﺪ، ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮐﻨﻨﺪ. اﯾﻦ اﺣﻮال از اﯾﻨﺠﺎ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ ﭘﺲ از اﺳﺘﯿﻼء ﺑﺮ ﻣﺎد
ﻟﺒﺎس و ﺗﺰﯾﯿﻨﺎت و ﺗﺠﻤﻼت ﻣﺎدى را اﻗﺘﺒﺎس ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ و دﯾﺮى ﻧﻤﯿﮕﺬرد، ﮐﻪ ﺧﻮد ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ ﻫﻢ از
اﻗﺘﺒﺎس زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﺗﺠﻤﻠﻰ ﻣﺎدﯾﻬﺎ و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺮدﻣﺎن آﺳﯿﺎى ﻏﺮﺑﻰ، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎﺑﻠﯿﻬﺎ و ﻟﯿﺪﯾﻬﺎ، و ﻓﺮو رﻓﺘﻦ در
ﻋﺸﺮتﻫﺎى ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺳﺴﺖ ﺷﺪه ﺻﻔﺎت ﻣﺮداﻧﮕﻰ و دﻻورى ازﻣﻨﻪ ﻗﺒﻞ را از دﺳﺖ ﻣﯿﺪﻫﻨﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ
اﺳﮑﻨﺪر، ﻗﺒﻞ از ﺟﻨﮓ اﯾﺲﺳﻮس، ﯾﮑﻰ از دﺳﺘﻪﻫﺎى ﻗﺸﻮن ﺧﻮد را، ﮐﻪ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﺑﭽﭙﺎول و ﺑﺮدن
ﻏﻨﺎﺋﻢ ﺣﺮﯾﺺ ﺑﻮدﻧﺪ، ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻗﺮار داده ﮔﻮﯾﺪ: «ﺑﺮوﯾﺪ و زﯾﻨﺖﻫﺎى اﯾﻦ زﻧﺎن را (ﻣﻘﺼﻮد ﺳﺮداران
اﯾﺮان اﺳﺖ) ﺑﺮﺑﺎﺋﯿﺪ» وﻟﻰ ﭘﺲ از ﺟﻨﮏ ﮔﻮﮔﺎﻣﻞ، ﻗﺸﻮن
ﺧﻮد ﮔﻮﯾﻨﺪه اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻮاﺳﻄﻪ اﻗﺎﻣﺖ ﭼﻬﻞ روزه در ﺑﺎﺑﻞ ﭼﻨﺎن ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ رو ﺑﻪ ﺳﺴﺘﻰ ﻣﯿﺮود، ﮐﻪ
اﺳﮑﻨﺪر ﺳﺨﺖ ﻧﮕﺮان ﺷﺪه ﺑﺰودى از آﻧﺠﺎ ﺣﺮﮐﺖ ﻣﯿﮑﻨﺪ. ﺳﺴﺖ ﺷﺪن ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ و ﺳﻠﻮﮐﯿﻬﺎ در ازﻣﻨﻪ
ﺑﻌﺪ ﻧﯿﺰ ﺗﮑﺮار ﻫﻤﺎن اﺣﻮاﻟﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺑﺮاى ﻣﺎدﯾﻬﺎ، ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ و ﻣﺮدﻣﺎن دﯾﮕﺮ در ازﻣﻨﻪ ﭘﯿﺶ ﺣﺎﺻﻞ
ﺷﺪ. ﮐﻠﯿﮥ اﯾﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﭼﻮن ﻣﺮدﻣﻰ در ﺗﺠﻤﻼت زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ و ﻋﯿﺶ و ﻧﻮش ﻓﺮو رﻓﺘﻨﺪ،
ﺳﺴﺖ ﮔﺮدﯾﺪه ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﺗﻦ آﺳﺎﻧﻰ ﺻﻔﺎت ﻣﺮداﻧﮕﻰ را ﺟﺴﻤﺎ و اﺧﻼﻗﺎ از دﺳﺖ ﻣﯿﺪﻫﻨﺪ. اﯾﻦ اﺣﻮال
اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻌﻬﺪ ﯾﺎ دوره و ﯾﺎ ﻣﻠﺘﻰ ﻧﺪارد، ﺑﻰاﺳﺘﺜﻨﺎء ﻧﺘﯿﺠﻪ اﯾﻦ اﺣﻮال در ﻫﺮ زﻣﺎن و ﻫﺮ ﺟﺎ ﯾﮑﻰ اﺳﺖ.

راﺟﻊ ﺑﺎﯾﻦ واﻗﻌﻪ اﺳﻨﺎدى، ﮐﻪ وﺟﻮد دارد ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از:
ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻗﺪﯾﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﺮودوت، ﮐﺘﺰﯾﺎس و ﻏﯿﺮه، ﮐﻪ، ﭼﻮن ﺑﯿﺸﺘﺮ راﺟﻊ ﺑﻪ ﺻﺒﺎوت و
ﺟﻮاﻧﻰ ﮐﻮروش و ﮐﺎرﻫﺎى او اﺳﺖ، ﺟﺎﯾﺶ در ﺗﺎرﯾﺦ دوره ﭘﺎرﺳﻰ اﺳﺖ و ﺑﯿﺎﯾﺪ. ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎﺋﻰ ﻫﻢ در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ در ﺟﺎﯾﺶ ذﮐﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ﺧﻼﺻﻪ ﺗﻤﺎم اﯾﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ اﯾﻦ
اﺳﺖ، ﮐﻪ ﮐﻮروش ﺑﺮ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد ﯾﺎﻏﻰ ﺷﺪ و در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺟﻨﮓ ﯾﺎ ﺟﻨﮕﻬﺎﺋﻰ
ﻫﻤﺪان را ﮔﺮﻓﺘﻪ دوﻟﺖ ﻣﺎد را ﻣﻨﻘﺮض ﮐﺮد، ﻓﻘﻂ ﮐﺰﻧﻔﻮن، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻣﻮﻗﻊ ﺧﻮد ذﮐﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ،
ﺗﺴﻠﻂ ﮐﻮروش را ﺑﺮ ﻣﺎد ﺑﻄﻮر دﯾﮕﺮ ﺷﺮح داده. ﺑﺎﻻﺗﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ، ﮐﻪ در ﺣﻔﺮﯾﺎت ﺑﺎﺑﻞ ﻟﻮﺣﻪاى از
ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه. ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺎﺑﻞ در اﯾﻦ ﻟﻮﺣﻪ ﻣﻔﺎد ﺧﻮاﺑﻰ را، ﮐﻪ دﯾﺪه، ﺑﯿﺎن و در آﺧﺮ آن اﺷﺎره ﺑﻪ
ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪى ﮐﻮروش و اﻧﻘﺮاض ﻣﺎد ﻣﯿﮑﻨﺪ. اﯾﻦ اﺳﺖ ﻣﻔﺎد ﻟﻮﺣﻪ: «ﻣﺮدوك، آﻗﺎى ﺑﺰرگ و (ﺳﯿﻦ)،
ﯾﻌﻨﻰ ﻧﻮر آﺳﻤﺎن و زﻣﯿﻦ، از دو ﻃﺮف ﻣﻦ اﯾﺴﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ. ﻣﺮدوك ﺑﻤﻦ ﮔﻔﺖ: ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺎﺑﻞ،
آﺟﺮ ﺗﻬﯿﻪ ﮐﻦ و ﻣﻌﺒﺪ (اﺧﻮلﺧﻮل) را ﺑﺴﺎز، ﺗﺎ (ﺳﯿﻦ) آﻗﺎى ﺑﺰرگ، در آﻧﺠﺎ ﺳﮑﻨﻰ ﮔﺰﯾﻨﺪ.
ﻣﻦ ﺑﺎ ﮐﻤﺎل ﻓﺮوﺗﻨﻰ ﺑﻤﺮدوك، آﻗﺎى ﺧﺪاﯾﺎن، ﮔﻔﺘﻢ، ﻣﻌﺒﺪى را، ﮐﻪ ﺗﻮ ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪﻫﻰ، ﻣﺎدﯾﻬﺎ و ﻗﺸﻮن
زﯾﺎد آﻧﻬﺎ ﻣﺤﺎﺻﺮه ﮐﺮدهاﻧﺪ. ﻣﺮدوك ﺑﻤﻦ ﺟﻮاب داد: ﻣﺎدﯾﻬﺎﺋﻰ، ﮐﻪ ﺗﻮ از آﻧﻬﺎ ﺳﺨﻦ ﻣﯿﺮاﻧﻰ، دﯾﮕﺮ
وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﻤﻠﮑﺖ، ﭘﺎدﺷﺎه و اﻋﻮان و اﻧﺼﺎر او دﯾﮕﺮ وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ. در ﺳﺎل ﺳﻮم، آﻧﻬﺎ
(ﯾﻌﻨﻰ ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ) ﺑﻪ ﺟﻨﮓ او (ﯾﻌﻨﻰ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد) رﻓﺘﻨﺪ و ﮐﻮروش ﭘﺎدﺷﺎه (اﻧﺸﺎن)، ﺧﺎدم ﺟﻮان او،
(ﯾﻌﻨﻰ ﻣﺮدوك) ﺑﺎ ﻗﻮاى ﺧﻮد اﻓﻮاج ﻣﺎدى را ﻣﺘﻔﺮّق ﮐﺮد و اﯾﺦﺗﻮوﯾﮑﻮ، ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد را، اﺳﯿﺮ ﮐﺮده
ﺑﻤﻤﻠﮑﺖ ﺧﻮد ﻓﺮﺳﺘﺎد» ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ از اﯾﻦ ﭘﯿﺶآﻣﺪ ﻏﯿﺮ ﻣﺘﺮﻗّﺐ ﻣﺸﻌﻮف ﺑﻮد، ﭼﻪ ﻣﻰﭘﻨﺪاﺷﺖ، ﮐﻪ اﯾﻦ
واﻗﻌﻪ او را ﺑﻪ اﺟﺮاى ﺧﯿﺎل ﺧﻮد، ﯾﻌﻨﻰ ﺗﺼﺮّف ﺣﺮّان و ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﻌﺒﺪى ﺑﺮاى (ﺳﯿﻦ) در آﻧﺠﺎ،
ﻧﺰدﯾﮏ ﮐﺮده و ﻧﻤﯿﺪاﻧﺴﺖ، ﮐﻪ ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﺧﻮد ﺑﺎﺑﻞ ﻫﻢ ﺑﺪﺳﺖ ﮐﻮروش ﺧﻮاﻫﺪ اﻓﺘﺎد. از
ﻣﻀﻤﻮن ﻟﻮﺣﻪ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ در اﯾﻦ ﺟﻨﮓ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻠﯿﻬﺎ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﻗﯿﺎم
ﮐﻮروش ﺑﺮ ﻣﺎد ﻣﻮﻗﺘﺎ ﺑﺎﺑﻞ را از دﺳﺖ رﻗﯿﺐ ﻗﻮى ﺧﻼﺻﻰ ﺑﺨﺸﯿﺪه.
درﺑﺎره اژدﻫﺎك (اﯾﺦﺗﻮوﯾﮑﻮ ﺑﺎﺑﻠﻰﻫﺎ ﯾﺎ آﺳﺘﯿﺎﮔﺲ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰﻫﺎ) ﻧﻤﯿﺘﻮان ﻗﻀﺎوت ﮐﺮد، زﯾﺮا ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى
ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻗﺪﯾﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﻣﺘﻀﺎد اﺳﺖ: ﻫﺮودوت او را ﺟﺒﺎر و ﺷﺪﯾﺪ اﻟﻌﻤﻞ داﻧﺴﺘﻪ، ﮐﺘﺰﯾﺎس ﺑﻌﮑﺲ
او را ﭘﺎدﺷﺎﻫﻰ رﺋﻮف ﻣﻌﺮّﻓﻰ ﮐﺮده و ﻧﯿﮑﻼﺋﻮس دﻣﺸﻘﻰ او را ﺳﺘﻮده. ﺑﻌﻀﻰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻠﺪﮐﻪ ﻋﻘﯿﺪه
دارﻧﺪ، ﮐﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت راﺟﻊ ﺑﻪ آﺧﺮﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد از ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى ﺧﺎﻧﻮاده (ﻫﺎرﭘﺎگ) وزﯾﺮ
اﯾﺦﺗﻮوﯾﮑﻮ اﺳﺖ و ﭼﻮن اﯾﻦ ﺧﺎﻧﻮاده، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ، دﺷﻤﻦ ﺷﺎه ﻣﺎد ﺑﻮد، او را ﺑﺪ
ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮐﺮده. اﻣﺎ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى ﻧﯿﮑﻼﺋﻮس دﻣﺸﻘﻰ را ﻫﻢ اﻏﺮاقآﻣﯿﺰ ﻣﯿﺪاﻧﻨﺪ. ﻧﺘﯿﺠﻪ اﯾﻦ ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ
راﺟﻊ ﺑﻪ ﺷﺨﺺ آﺳﺘﯿﺎگ ﯾﺎ اژدﻫﺎك از ﺟﻬﺖ ﻓﻘﺪان ﻣﺪارك ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮان ﭼﯿﺰى ﮔﻔﺖ. در
ﭘﺎﯾﺎن اﯾﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﻻزم اﺳﺖ ﻋﻼوه ﮐﻨﯿﻢ: ﻣﺎرآﭘﺎس- ﮐﺎﺗﯿﻨﺎ ﻣﻮرخ ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﻋﻘﯿﺪه داﺷﺖ، ﮐﻪ
اژدﻫﺎك در ﺟﻨﮕﻰ ﺑﺎ ﺗﯿﮕﺮان ﭘﺎدﺷﺎه ارﻣﻨﺴﺘﺎن و دوﺳﺖ ﮐﻮروش ﺑﻘﺘﻞ رﺳﯿﺪ. ﻣﻮرخ ﻣﺬﮐﻮر ﮔﻮﯾﺪ
(ﮐﺘﺎب 22 -18 ﻣﺴﺘﺨﺮج از ﮐﺘﺎب ﻣﻮﺳﻰ ﺧﻮرن): از ﺟﻬﺖ دوﺳﺘﻰ ﺗﯿﮕﺮان ﺑﺎ ﮐﻮروش، اژدﻫﺎك
ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد، از ﭘﺎدﺷﺎه ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﻇﻨﯿﻦ ﺷﺪ. ﺷﺒﻰ ﺧﻮاﺑﻰ دﯾﺪ ﺑﺲ ﻫﻮﻟﻨﺎك، ﮐﻪ ﺑﺮ وﺣﺸﺖ او اﻓﺰود و
در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺷﻮرى ﺑﺎ ﻧﺰدﯾﮑﺎن ﺧﻮد ﻣﺼﻤﻢ ﮔﺸﺖ، ﮐﻪ ﺗﯿﮕﺮان را ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪ ﺗﻠﻒ ﮐﻨﺪ.
ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺧﻮاﻫﺮ او (دﯾﮕﺮ اﻧﻮﻫﻰ) «1» را ازدواج ﮐﺮد، ﺗﺎ ﺑﺪﺳﺘﯿﺎرى وى ﻗﺼﺪ ﺧﻮد را اﻧﺠﺎم دﻫﺪ. زن
راﺿﻰ ﻧﺸﺪ ﺑﺒﺮادرش ﺧﯿﺎﻧﺖ ﮐﻨﺪ و ﺳﺮا او را از ﻧﻘﺸﻪ ﺷﻮم اژدﻫﺎك آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺖ. ﺑﻌﺪ، ﮐﻪ ﭘﺎدﺷﺎه
ﻣﺎد ﻣﯿﺨﻮاﺳﺖ در ﺳﺮﺣﺪ ﻣﺎد و ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺗﯿﮕﺮان را ﻣﻼﻗﺎت و او را ﺑﮑﺸﺪ، ﺗﯿﮕﺮان دﻋﻮت او را
ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺖ و دﺷﻤﻨﻰ ﺧﻮد را ﺑﺎ او آﺷﮑﺎر ﮐﺮد. ﭘﺲ از آن ﺑﺰودى ﺟﻨﮓ درﮔﺮﻓﺖ و ﭘﻨﺠﻤﺎه دوام
ﯾﺎﻓﺖ. ﺑﺎﻻﺧﺮه در ﺟﺪاﻟﯿﮑﻪ ﺗﯿﮕﺮان ﺑﺎ اژدﻫﺎك ﮐﺮد، او را ﮐﺸﺖ و ﺧﺎﻧﻮادهاش را ﺑﻪ ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺑﺮده
در ﻣﺸﺮق آرارات ﺟﺎ داد. ﻋﺪه زﻧﺎن، دﺧﺘﺮان، ﭘﺴﺮان و ﺳﺎﯾﺮ اﺳﺮا ﺑﺪه ﻫﺰار ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ و ﻣﻠﮑﻪ آﻧﻮاﯾﺶ
«2» ﻧﺎم داﺷﺖ. راﺟﻊ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﻮرخ ﻣﺬﮐﻮر، ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ، ﮐﻪ ﺑﺮﺧﻼف ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ و
روﻣﻰ اﺳﺖ. راﺳﺖ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﮐﺰﻧﻔﻮن، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ، ﺗﯿﮕﺮان ﻧﺎﻣﻰ را اﺳﻢ ﺑﺮده و او را ﭘﺴﺮ ﭘﺎدﺷﺎه
ارﻣﻨﺴﺘﺎن داﻧﺴﺘﻪ، وﻟﻰ ﭼﻨﯿﻦ رواﯾﺘﻰ را او ﻫﻢ ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده. ﺑﻌﮑﺲ ﮐﺰﻧﻔﻮن ﮔﻮﯾﺪ (در ﺗﺮﺑﯿﺖ
ﮐﻮروش)، ﮐﻪ ﭘﺎدﺷﺎه ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺧﻮاﺳﺖ از ﻣﻮﻗﻊ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮده ﺑﺎج ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد ﻧﺪﻫﺪ، وﻟﻰ
ﮐﻮروش از ﻃﺮف او ﻗﺸﻮن ﺑﺎرﻣﻨﺴﺘﺎن ﮐﺸﯿﺪه ﭘﺎدﺷﺎه آن را ﻣﻄﯿﻊ ﮐﺮد، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ او ﺑﺎج ﺧﻮد را داد،
ﺳﭙﺎﻫﻰ ﻫﻢ ﺑﮑﻤﮏ ﻣﺎدﯾﻬﺎ، ﮐﻪ ﺟﻨﮕﻰ در ﭘﯿﺶ داﺷﺘﻨﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺗﯿﮕﺮان ﻫﻢ در ﻣﻼزﻣﺖ ﮐﻮروش
 ﺑﻤﺎد رﻓﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮ آنﭼﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ رواﯾﺖ ﻣﺎرآﭘﺎس ﮐﺎﺗﯿﻨﺎ را ﺑﺎﯾﺪ ﯾﮑﻰ از ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى داﺳﺘﺎﻧﻰ ﭘﻨﺪاﺷﺖ

وﻗﺘﻰ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺷﺎه ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺴﺖ، دوﻟﺖ ﻣﺎد ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ دوﻟﺖ آﺳﯿﺎى ﻏﺮﺑﻰ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯿﺮﻓﺖ و اﺑﻬﺘﻰ،
ﮐﻪ ﻫﻮوﺧﺸﺘﺮ ﺑﻤﺎد داده ﺑﻮد، دﻻﻟﺖ ﻣﯿﮑﺮد ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ اﯾﻦ دوﻟﺖ آﺗﯿﻪ درﺧﺸﺎنﺗﺮى ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ،
وﻟﻰ ﺑﺮﺧﻼف اﻧﺘﻈﺎر، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﺟﺎى ﺧﻮد ﺑﯿﺎﯾﺪ، دﯾﺮى ﻧﮕﺬﺷﺖ، ﮐﻪ دوﻟﺖ ﻣﺰﺑﻮره ﺑﺪﺳﺖ
ﮐﻮروش ﺑﺰرگ ﻣﻨﻘﺮض ﺷﺪ (550 ق. م).
اژدﻫﺎك در ﺑﺪو ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺧﻮد ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺠﻬﺎﻧﮕﯿﺮﯾﻬﺎى ﻫﻮوﺧﺸﺘﺮ اداﻣﻪ دﻫﺪ، وﻟﻰ ﺑﺰودى درﯾﺎﻓﺖ،
ﮐﻪ اوﺿﺎع آﺳﯿﺎى ﻏﺮﺑﻰ و ﻣﻮﻗﻊ دول ﻫﻤﺠﻮار ﻣﺎﻧﻊ از اﯾﻨﮑﺎر اﺳﺖ، زﯾﺮا اﮔﺮ ﻣﺎد ﻣﯿﺨﻮاﺳﺖ از ﻃﺮف
ﻣﻐﺮب ﺗﻮﺳﻌﻪ ﯾﺎﺑﺪ، ﻣﯿﺒﺎﯾﺴﺖ ﺑﺎ دوﻟﺖ ﻟﯿﺪى و ﺑﺎﺑﻞ ﺑﺠﻨﮕﺪ. دوﻟﺖ اوﻟﻰ ﺑﻮاﺳﻄﻪ زﺣﻤﺎت آﻟﯿﺎت و
ﮐﺮزوس ﻗﻮى ﺑﻮد، ﺑﺎ ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ و ﻣﺼﺮ رواﺑﻂ دوﺳﺘﺎﻧﻪ ﻣﺤﮑﻤﻰ داﺷﺖ و ﺑﻌﻼوه دﺧﺘﺮ آﻟﯿﺎت ﻣﻠﮑﻪ ﻣﺎد
ﺑﻮد. ﺑﺎﺑﻞ ﻫﻢ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻰ داﺷﺖ، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺨﺖ اﻟﻨﺼﺮ ﻓﻌﺎل و ﺑﺎاراده و دراﻓﺘﺎدن ﺑﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﺳﻠﻄﺎﻧﻰ ﺻﻼح
ﻣﺎد ﻧﺒﻮد، ﺑﺨﺼﻮص ﮐﻪ ﺧﻮاﻫﺮ اژدﻫﺎك ﻣﻠﮑﻪ ﺑﺎﺑﻞ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯿﺮﻓﺖ. از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﻟﯿﺪﯾﻪ و ﺑﺎﺑﻞ ﻫﻢ،
ﭼﻮن ﻗﻮت ﻣﺎد را ﻣﯿﺪﯾﺪﻧﺪ، ﻧﻤﯿﺨﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺑﻬﺎﻧﻪاى ﺑﺮاى ﺟﻨﮓ اﯾﺠﺎد ﮐﻨﻨﺪ. اﯾﻦ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ در ﻣﺪت
ﺳﻰ ﺳﺎل ﺻﻠﺢ و آراﻣﺶ ﻣﺨﺘﻞ ﻧﺸﺪ و در اﯾﻨﻤﺪت ﺑﺨﺖ اﻟﻨﺼﺮ اﺳﺘﺤﮑﺎﻣﺎت ﺑﺎﺑﻞ را ﻗﻮى ﮐﺮد و اﯾﻦ
ﺷﻬﺮ را ﺑﺎﻧﺪازهاى آراﺳﺖ، ﮐﻪ ﺑﺎﺑﻞ ﻣﺠﺪدا ﻣﻘﺎم ﺳﺎﺑﻖ ﺧﻮد را ﺑﺎز ﯾﺎﻓﺖ و آﻧﺮا ﻋﺮوس ﺷﻬﺮﻫﺎ و
ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ آﺳﯿﺎ ﮔﻔﺘﻨﺪ.
ﺑﻌﺪ از ﺑﺨﺖ اﻟﻨﺼﺮ دوم، در ﻣﯿﺎن ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﺎﻧﺶ ﮐﺴﻰ ﭘﯿﺪا ﻧﺸﺪ، ﮐﻪ ﮐﺎرﻫﺎى او را دﻧﺒﺎل ﮐﻨﺪ.
ﻧﻔﺎق داﺧﻠﻰ، ﮐﻪ ﺑﻮاﺳﻄﻪ وﺟﻮد ﺑﺨﺖ اﻟﻨﺼﺮ ﻗﻮى و ﺑﺎاراده، ﻣﻮﻗﺘﺎ ﻓﺮو ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد، ﻣﺠﺪدا ﺷﺮوع ﺷﺪ،
ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﺰودى ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ ﯾﺎ درﮔﺬﺷﺘﻨﺪ و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﮐﺎﻫﻨﺎن ﺑﺎﺑﻞ ﺷﺨﺼﻰ را ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ (ﺑﻪ
ﺑﺎﺑﻠﻰ ﻧﺒﻮﻧﻪﺧﯿﺪ) ﻧﺎم، ﮐﻪ از ﺧﺎﻧﻮاده ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻧﺒﻮد،
ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ. از ﻟﻮﺣﻪﻫﺎﺋﻰ، ﮐﻪ در ﺑﺎﺑﻞ ﯾﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ، ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ ﭘﺪر اﯾﻦ ﺷﺨﺺ ﮐﺎﻫﻦ ﻣﻌﺒﺪ
(ﺳﯿﻦ) ﯾﻌﻨﻰ رب اﻟﻨﻮع ﻣﺎه در ﺣﺮّان ﺑﻮده و ﺷﺎﯾﺪ ﻗﺮاﺑﺘﻰ ﺑﺎ ﺧﺎﻧﻮاده ﺳﻠﻄﻨﺖ آﺳﻮر داﺷﺘﻪ. ﺑﻬﺮﺣﺎل او
ﺷﺨﺼﻰ ﻧﺒﻮد، ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﺑﺎرﯾﮏ دوﻟﺖ ﺑﺎﺑﻞ را اداره ﮐﻨﺪ و ﻓﻘﻂ از اﯾﻨﺠﻬﺖ او را
ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ، ﮐﻪ در ﮐﻨﮑﺎش ﮐﺎﻫﻨﺎن ﺑﺮ ﺿﺪ ﭘﺎدﺷﺎه ﻗﺒﻞ ﺷﺮﮐﺖ داﺷﺖ.
ﺑﺎوﺟﻮداﯾﻦ ﺳﺴﺘﻰ داﺧﻠﻰ آراﻣﺶ ﺑﺎﺑﻞ ﺑﻮاﺳﻄﻪ اﺑﻬﺘﻰ، ﮐﻪ دوﻟﺖ ﻣﺰﺑﻮر در زﻣﺎن ﺑﺨﺖ اﻟﻨﺼﺮ ﯾﺎﻓﺘﻪ
ﺑﻮد، دوام داﺷﺖ: ﺳﻮرﯾﻪ ﺣﺮﮐﺘﻰ ﻧﻤﯿﮑﺮد، ﺣﺘﻰ ﺻﻮر از ﺑﺎﺑﻞ ﻣﯿﺨﻮاﺳﺖ ﮐﺴﻰ را ﺑﺮاى ﭘﺎدﺷﺎﻫﻰ
ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ و ﻣﺼﺮ ﻫﻢ ﺑﻤﺴﺘﻤﻠﮑﺎت ﺑﺎﺑﻞ ﻃﻤﻊ ﻧﻤﯿﻮرزﯾﺪ، وﻟﻰ دوﻟﺖ ﻣﺎد، ﮐﻪ ﺑﺨﻮﺑﻰ از اوﺿﺎع
داﺧﻠﻰ ﺑﺎﺑﻞ آﮔﺎه ﺑﻮد، ﻣﻮﻗﻊ را ﻣﻨﺎﺳﺐ دﯾﺪ، ﮐﻪ ﺧﯿﺎل دﯾﺮﯾﻦ ﺧﻮد را راﺟﻊ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻤﻠﮑﺖ از
ﻃﺮف ﻣﻐﺮب ﺑﻤﻮﻗﻊ ﻋﻤﻞ ﺑﮕﺬارد و ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد ﺑﺎ ﻗﺸﻮﻧﻰ داﺧﻞ ﺑﯿﻦ اﻟﻨﻬﺮﯾﻦ ﮔﺮدﯾﺪ. ﮐﯿﻔﯿﺎت اﯾﻦ
ﺟﻨﮓ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﯿﺴﺖ و ﺣﺘﻰ ﻧﻤﯿﺪاﻧﯿﻢ ﻣﺼﺎدﻣﻪاى ﺑﯿﻦ ﻓﺮﯾﻘﯿﻦ روﯾﺪاده ﯾﺎ ﻧﻪ، وﻟﻰ از ﻟﻮﺣﻪﻫﺎى ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ
ﭘﯿﺪاﺳﺖ، ﮐﻪ او از اﯾﻦ ﭘﯿﺶآﻣﺪ ﺧﯿﻠﻰ ﻣﮑﺪر ﺑﻮده، وﻟﻰ ﻧﻪ از ﺟﻬﺖ ﺳﯿﺎﺳﻰ، ﺑﻠﮑﻪ از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ، ﮐﻪ
ﻧﯿﺖ او در ﺗﻌﻤﯿﺮ ﻣﻌﺒﺪ (ﺳﯿﻦ) در ﺣﺮّان ﺑﻪ ﺗﺄﺧﯿﺮ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد. ﻟﻮﺣﻪﻫﺎى او ﻏﺎﻟﺒﺎ ﭘﺮ اﺳﺖ از اﻃﻼﻋﺎت
راﺟﻌﻪ ﺑﻪ آﺛﺎر ﻋﺘﯿﻘﻪ ﺑﺎﺑﻞ، ﺑﻤﻌﺎﺑﺪ و اﺳﺘﻮاﻧﻪﻫﺎﺋﻰ، ﮐﻪ در ﭘﻰﻫﺎى ﻣﻌﺎﺑﺪ ﻗﺪﯾﻢ ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ و ﻧﯿﺰ راﺟﻊ
ﺑﺴﻼﻃﯿﻦ ﺑﺴﯿﺎر ﻗﺪﯾﻢ ﺑﺎﺑﻞ، اﮐﺪ و ﻏﯿﺮه. از ﻗﺸﻮنﮐﺸﻰ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد ﻫﻢ، اﮔﺮ اﻃﻼﻋﻰ ﻣﯿﺪﻫﺪ، ﺑﻄﻮر
اﺟﻤﺎل و ﺑﻤﻨﺎﺳﺒﺖ ﻣﻌﺒﺪ ﺣﺮان اﺳﺖ. از ﯾﮏ ﻟﻮﺣﻪ او ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺴﺘﻔﺎد ﻣﯿﺸﻮد ﮐﻪ اﮔﺮ ﮐﻮروش ﺑﺮ ﭘﺎدﺷﺎه
ﻣﺎد ﺧﺮوج ﻧﮑﺮده ﺑﻮد، ﺟﻨﮓ ﻣﺎد و ﺑﺎﺑﻞ اﻣﺘﺪاد ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ.

اﺳﻢ اﯾﻦ ﺷﺎه را ﻫﺮودوت (آﺳﺘﯿﺎﮔﺲ) ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﮐﺘﺰﯾﺎس (آﺳﺘﻰﮔﺎس). راﺟﻊ ﺑﺎﺳﺎﻣﻰ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد
ﻫﺸﺖ ﺟﺪول ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه، ﭘﻨﺞ از ﻫﺮودوت و ﺳﻪ از ﮐﺘﺰﯾﺎس. در ﺳﻪ ﺟﺪول از ﻫﺸﺖ ﺟﺪول
ﻣﺬﮐﻮر اﺳﻢ اﯾﻦ ﺷﺎه (اژدﻫﺎك) ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه، ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺎﺑﻞ اﺳﻢ او را (اﯾﺦ- ﺗﻮوﯾﮑﻮ) ﻧﻮﯾﺴﺎﻧﺪه و
ﻣﺤﻘﻘﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ آﺳﺘﯿﺎﮔﺲ، آﺳﺘﻰﮔﺎس و ﻧﯿﺰ اﯾﺦﺗﻮوﯾﮕﻮ ﻣﺼﺤﻒ ﭼﻪ اﺳﻤﻰ اﺳﺖ، ﻇﻦّ ﻗﻮى
اﯾﻦ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﻣﺼﺤﻒ اژدﻫﺎك ﻣﻰﺑﺎﺷﺪ، زﯾﺮا

(ﻣﺎرآﭘﺎس) «1» ﻣﻮرخ ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﻫﻢ اﺳﻢ او را، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ (آﺷﺪاﻫﺎك) ﻧﻮﺷﺘﻪ، ﮐﻪ ﻫﻤﺎن اژدﻫﺎك
اﺳﺖ، ﺑﻬﺮﺣﺎل او ﭘﺴﺮ ﻫﻮوﺧﺸﺘﺮ ﺑﻮد و ﻣﺪت ﺳﻠﻄﻨﺘﺶ ﻣﻮاﻓﻖ رواﯾﺎت ﻫﺮودوت از 584 ﺗﺎ 550 ق. م.