ﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ از ﺗﺎرﯾﺦ اﯾﺮان ﻗﺪﯾﻢ ﮐﺎﻣﻼ روﺷﻦ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﻣﺮﮐﺰ ﻗﺪرت و ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻣﮑﺮّر از ﯾﮏ ﻧﻘﻄﻪ
اﯾﺮان ﺑﻨﻘﻄﻪ دﯾﮕﺮ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪه و ﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ اﯾﺮاﻧﻰ ﺟﺎى ﺳﻠﺴﻠﻪ دﯾﮕﺮ را ﮔﺮﻓﺘﻪ، وﻟﻰ ﺗﻤﺎﻣﻰ اﯾﻦ
ﺣﮑﻮﻣﺖﻫﺎ و ﺳﻠﺴﻠﻪﻫﺎ ﺣﮑﻮﻣﺖﻫﺎ و ﺳﻠﺴﻠﻪﻫﺎى اﯾﺮاﻧﻰ اﺳﺖ. در اﯾﻦ ﻣﻮرد ﻫﻢ ﻏﯿﺮ از آن ﻧﺒﻮد،
اﯾﻦﻧﻈﺮ را ﯾﮏ ﭼﯿﺰ ﻫﻢ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﯿﮑﻨﺪ. ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ ﺗﺎ ﺻﺪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ از اﻧﻘﺮاض دوﻟﺖ ﻣﺎد ﻣﮑﺮّر
ﺑﺠﺎى ﮐﻠﻤﻪ (ﭘﺎرﺳﻰ) (ﻣﺎدى) اﺳﺘﻌﻤﺎل ﮐﺮده و ﺟﻨﮕﻬﺎى ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ را ﺑﺎ ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ ﺟﻨﮕﻬﺎى ﻣﺎدى
ﻧﺎﻣﯿﺪهاﻧﺪ. اﻃﻼق اﺳﻢ ﻣﺎدى ﺑﭙﺎرﺳﻰ از اﺷﺘﺒﺎه ﯾﺎ ﺧﻠﻂ ﻣﺒﺤﺚ ﻧﯿﺴﺖ، زﯾﺮا ﻫﻤﺎن ﻫﺮودوت، ﮐﻪ ﺗﺎرﯾﺦ
ﻣﺎد و ﭘﺎرس را ﻧﻮﺷﺘﻪ، ﻣﮑﺮّر در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﺑﺠﺎى «ﭘﺎرﺳﻰ» «ﻣﺎدى» اﺳﺘﻌﻤﺎل ﮐﺮده و ﺟﻬﺖ ﻫﻢ
ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ.
ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ ﻣﯿﺪﯾﺪﻧﺪ، ﮐﻪ ﻗﻮم ﭘﺎرﺳﻰ و ﻣﺎدى از ﻫﺮ ﺣﯿﺚ از ﯾﮏ ﻣﻠﺖاﻧﺪ و، ﭼﻮن ﻣﺎدﯾﻬﺎ زودﺗﺮ از
ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ ﻗﺪم ﺑﻌﺮﺻﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، ﮔﺎﻫﻰ ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ را ﻫﻢ ﻣﺎدى ﻣﯿﮕﻔﺘﻨﺪ. اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﭘﺎﺋﯿﻦﺗﺮ
روﺷﻦﺗﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد: ﺑﻨﺎﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ، ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﯿﻢ، ﮐﻪ در ﺳﻠﻄﻨﺖ اژدﻫﺎك ﺳﻠﻄﻨﺖ اﯾﺮان
از ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺎدى اﯾﺮاﻧﻰ ﺑﺴﻠﺴﻠﻪ ﭘﺎرﺳﻰ اﯾﺮاﻧﻰ اﻧﺘﻘﺎل ﯾﺎﻓﺖ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻗﺮون ﺑﻌﺪ از ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ ﺑﺎ
ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮐﻤﻰ ﺑﺴﻠﺴﻠﻪ اﺷﮑﺎﻧﻰ و ﺑﻌﺪ ﺑﺴﻠﺴﻠﻪ ﺳﺎﺳﺎﻧﻰ رﺳﯿﺪ، ﯾﻌﻨﻰ از ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ ﺑﭙﺎرﺗﯿﻬﺎ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪ و ﺑﻌﺪ
ﺑﺎز ﺑﻪ اﻋﻘﺎب ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ و ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﺮﮔﺸﺖ.
ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﻫﻤﯿﻦﻧﻈﺮ را دارﻧﺪ، از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﻠﺪﮐﻪ ﮔﻮﯾﺪ: «اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﻣﺎد
ﺑﺪﺳﺖ ﮐﻮروش ﻣﻨﻬﺪم ﻧﺸﺪ و ﻓﻘﻂ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺷﮑﻞ ﯾﺎﻓﺖ. ﯾﮑﻘﺴﻤﺖ دﯾﮕﺮ ﻣﺮدﻣﺎن اﯾﺮان و ﯾﮏ ﺳﻠﺴﻠﻪ
دﯾﮕﺮ در رأس اﻣﭙﺮاﻃﻮرى اﯾﺮان واﻗﻊ ﺷﺪه ﺑﺎ ﺗﺴﺨﯿﺮ آﺳﯿﺎ و ﻣﻤﺎﻟﮏ ﻫﻤﺠﻮار آن، ﻧﻘﺸﻪ (ﻫﻮوﺧﺸﺘﺮ)
را، ﺑﻘﺪرى ﮐﻪ در ﺣﯿﺰّ اﻣﮑﺎن، ﺑﻮد، ﺑﻤﻮﻗﻊ ﻋﻤﻞ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ.
اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﭘﺎرس، ﭼﻪ ﺑﻌﻘﯿﺪه ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ، ﻧﻈﺮ ﺑﺎﺻﻄﻼﺣﺎﺗﻰ ﮐﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮدﯾﻢ، و ﭼﻪ ﺑﻌﻘﯿﺪه ﻋﺒﺮﯾﻬﺎ
(ﮐﺘﺎب ﺣﺰﻗﯿﺎل ﺑﺎب 13 و 15، ﮐﺘﺎب ﻋﺰرا ﺑﺎب 1 و 3) دﻧﺒﺎﻟﻪ اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﻣﺎد ﺑﻮد (ﺗﺘﺒﻌﺎت ﺗﺎرﯾﺨﻰ
راﺟﻊ ﺑﺎﯾﺮان ﻗﺪﯾﻢ، ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮاﻧﺴﻮى، ص 1» (23»».
اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ را ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ درﻧﻈﺮ داﺷﺖ، ﮐﻪ ﭘﺲ از اﻧﻘﺮاض دوﻟﺖ ﻣﺎد اﺳﻢ آن ﻣﺪﺗﻬﺎ ﺑﺎﻗﻰ ﺑﻮد و
ﺟﻐﺮاﻓﯿﻮن ﻋﻬﺪ ﻗﺪﯾﻢ ﺑﺪو ﻣﺎد ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ: ﻣﺎد ﺑﺰرگ، ﮐﻪ ﺑﺎ ﻋﺮاق ﻋﺠﻢ ﻗﺮون ﺑﻌﺪ ﺗﻄﺒﯿﻖ ﻣﯿﺸﻮد و
ﻣﺎد ﮐﻮﭼﮏ، ﮐﻪ ﻫﻤﺎن آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺑﻮد ﺑﺎ ﻗﺴﻤﺘﻰ از ﮐﺮدﺳﺘﺎن.
ﺑﻌﻀﻰ ﺑﺴﻪ ﻣﺎد ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪه، ﻣﺎد رازى ﯾﺎ (رى) را ﻫﻢ ﻋﻼوه ﮐﺮدهاﻧﺪ، وﻟﻰ ﺻﺤﯿﺢﺗﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن دو ﻣﺎد
ﺑﺎﺷﺪ، زﯾﺮا (رى) ﺟﺰو ﻣﺎد ﺑﺰرگ ﺑﻮد، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻗﺮون ﺑﻌﺪ ﻫﻢ رى را ﺟﺰو ﻋﺮاق ﻋﺠﻢ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ.
ﻣﺎد ﺑﺰرگ در ﻣﺸﺮق ﺗﺎ در ﺑﻨﺪ درﯾﺎى ﺧﺰر (دروازه ﺑﺤﺮ ﺧﺰر) اﻣﺘﺪاد ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ و اﯾﻦ درﺑﻨﺪ آﻧﺮا از
ﭘﺎرت ﺟﺪا ﻣﯿﮑﺮد. درﺑﻨﺪ ﺑﺤﺮ ﺧﺰر را اﮐﻨﻮن ﺑﺎ ﺳﺮدرهﺧﻮار ﺗﻄﺒﯿﻖ ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ. اﯾﻦ درﺑﻨﺪ دروازه آﻫﻨﯿﻦ
داﺷﺖ و ﺳﺎﺧﻠﻮى آﻧﺮا ﺣﻔﻆ ﻣﯿﮑﺮد. ﻣﺎد در زﻣﺎن ﺳﺎﺳﺎﻧﯿﺎن ﻣﺒﺪل ﺑﻪ (ﻣﺎى) ﺷﺪ و در ﻗﺮون اﺳﻼﻣﻰ
آن را (ﻣﺎه) ﮔﻔﺘﻨﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﻰﮔﻔﺘﻨﺪ ﻣﺎه ﻧﻬﺎوﻧﺪ، ﻣﺎه ﺑﺼﺮه و ﻏﯿﺮه و در ﺟﻤﻊ ﻣﺎﻫﺎت.
در اﯾﺮان ﻏﺮﺑﻰ ﺟﺎﻫﺎﺋﻰ ﻫﺴﺖ، ﮐﻪ اﺳﻤﺸﺎن ﺑﺎ (ﻣﺎر) ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺷﺪه، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎرآﺑﺎد و ﺑﻌﻀﻰ ﻋﻘﯿﺪه
دارﻧﺪ، ﮐﻪ ﻣﺎر ﻫﻢ از ﻣﺎد اﺳﺖ. ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺎﺷﺪ، وﻟﻰ ﺑﺮاى اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﻣﺪرﮐﻰ ﻧﺪارﯾﻢ، ﺟﺰ
اﯾﻨﮑﻪ (وﯾﮑﺘﻮرﻻﻧﮕﻠﻮا)، ﮐﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ ارﻣﻨﺴﺘﺎن را ﺟﻤﻊ ﮐﺮده، ﮔﻮﯾﺪ: ﻣﺎدى را ﺑﺎرﻣﻨﻰ
(ﻣﺎر) ﮔﻮﯾﻨﺪ و اﻋﻘﺎب اژدﻫﺎك، آﺧﺮﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد را، ﺑﺰﺑﺎن ارﻣﻨﻰ (وﯾﺸﺘﺎﺑﺎزوﻧﮏ) ﯾﻌﻨﻰ
اژدﻫﺎزادهﻫﺎ ﻣﯿﮕﻔﺘﻨﺪ «2» راﺟﻊ ﺑﻤﺒﺪل ﺷﺪن ﻣﺎد ﺑﻪ (ﻣﺎى) و (ﻣﺎه) ﻣﺪارﮐﻰ در دﺳﺖ اﺳﺖ، ﻣﺎﻧﻨﺪﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮﺳﻰﺧﻮرن، ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎدان ارﻣﻨﻰ، و ﮐﺘﺐ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن ﻗﺮون اﺳﻼﻣﻰ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ.