راﺟﻊ ﺑﺎﯾﻦ واﻗﻌﻪ اﺳﻨﺎدى، ﮐﻪ وﺟﻮد دارد ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از:
ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻗﺪﯾﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﺮودوت، ﮐﺘﺰﯾﺎس و ﻏﯿﺮه، ﮐﻪ، ﭼﻮن ﺑﯿﺸﺘﺮ راﺟﻊ ﺑﻪ ﺻﺒﺎوت و
ﺟﻮاﻧﻰ ﮐﻮروش و ﮐﺎرﻫﺎى او اﺳﺖ، ﺟﺎﯾﺶ در ﺗﺎرﯾﺦ دوره ﭘﺎرﺳﻰ اﺳﺖ و ﺑﯿﺎﯾﺪ. ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎﺋﻰ ﻫﻢ در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ در ﺟﺎﯾﺶ ذﮐﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ﺧﻼﺻﻪ ﺗﻤﺎم اﯾﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ اﯾﻦ
اﺳﺖ، ﮐﻪ ﮐﻮروش ﺑﺮ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد ﯾﺎﻏﻰ ﺷﺪ و در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺟﻨﮓ ﯾﺎ ﺟﻨﮕﻬﺎﺋﻰ
ﻫﻤﺪان را ﮔﺮﻓﺘﻪ دوﻟﺖ ﻣﺎد را ﻣﻨﻘﺮض ﮐﺮد، ﻓﻘﻂ ﮐﺰﻧﻔﻮن، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻣﻮﻗﻊ ﺧﻮد ذﮐﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ،
ﺗﺴﻠﻂ ﮐﻮروش را ﺑﺮ ﻣﺎد ﺑﻄﻮر دﯾﮕﺮ ﺷﺮح داده. ﺑﺎﻻﺗﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ، ﮐﻪ در ﺣﻔﺮﯾﺎت ﺑﺎﺑﻞ ﻟﻮﺣﻪاى از
ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه. ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺎﺑﻞ در اﯾﻦ ﻟﻮﺣﻪ ﻣﻔﺎد ﺧﻮاﺑﻰ را، ﮐﻪ دﯾﺪه، ﺑﯿﺎن و در آﺧﺮ آن اﺷﺎره ﺑﻪ
ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪى ﮐﻮروش و اﻧﻘﺮاض ﻣﺎد ﻣﯿﮑﻨﺪ. اﯾﻦ اﺳﺖ ﻣﻔﺎد ﻟﻮﺣﻪ: «ﻣﺮدوك، آﻗﺎى ﺑﺰرگ و (ﺳﯿﻦ)،
ﯾﻌﻨﻰ ﻧﻮر آﺳﻤﺎن و زﻣﯿﻦ، از دو ﻃﺮف ﻣﻦ اﯾﺴﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ. ﻣﺮدوك ﺑﻤﻦ ﮔﻔﺖ: ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﺎﺑﻞ،
آﺟﺮ ﺗﻬﯿﻪ ﮐﻦ و ﻣﻌﺒﺪ (اﺧﻮلﺧﻮل) را ﺑﺴﺎز، ﺗﺎ (ﺳﯿﻦ) آﻗﺎى ﺑﺰرگ، در آﻧﺠﺎ ﺳﮑﻨﻰ ﮔﺰﯾﻨﺪ.
ﻣﻦ ﺑﺎ ﮐﻤﺎل ﻓﺮوﺗﻨﻰ ﺑﻤﺮدوك، آﻗﺎى ﺧﺪاﯾﺎن، ﮔﻔﺘﻢ، ﻣﻌﺒﺪى را، ﮐﻪ ﺗﻮ ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪﻫﻰ، ﻣﺎدﯾﻬﺎ و ﻗﺸﻮن
زﯾﺎد آﻧﻬﺎ ﻣﺤﺎﺻﺮه ﮐﺮدهاﻧﺪ. ﻣﺮدوك ﺑﻤﻦ ﺟﻮاب داد: ﻣﺎدﯾﻬﺎﺋﻰ، ﮐﻪ ﺗﻮ از آﻧﻬﺎ ﺳﺨﻦ ﻣﯿﺮاﻧﻰ، دﯾﮕﺮ
وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﻤﻠﮑﺖ، ﭘﺎدﺷﺎه و اﻋﻮان و اﻧﺼﺎر او دﯾﮕﺮ وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ. در ﺳﺎل ﺳﻮم، آﻧﻬﺎ
(ﯾﻌﻨﻰ ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ) ﺑﻪ ﺟﻨﮓ او (ﯾﻌﻨﻰ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد) رﻓﺘﻨﺪ و ﮐﻮروش ﭘﺎدﺷﺎه (اﻧﺸﺎن)، ﺧﺎدم ﺟﻮان او،
(ﯾﻌﻨﻰ ﻣﺮدوك) ﺑﺎ ﻗﻮاى ﺧﻮد اﻓﻮاج ﻣﺎدى را ﻣﺘﻔﺮّق ﮐﺮد و اﯾﺦﺗﻮوﯾﮑﻮ، ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد را، اﺳﯿﺮ ﮐﺮده
ﺑﻤﻤﻠﮑﺖ ﺧﻮد ﻓﺮﺳﺘﺎد» ﻧﺒﻮﻧﯿﺪ از اﯾﻦ ﭘﯿﺶآﻣﺪ ﻏﯿﺮ ﻣﺘﺮﻗّﺐ ﻣﺸﻌﻮف ﺑﻮد، ﭼﻪ ﻣﻰﭘﻨﺪاﺷﺖ، ﮐﻪ اﯾﻦ
واﻗﻌﻪ او را ﺑﻪ اﺟﺮاى ﺧﯿﺎل ﺧﻮد، ﯾﻌﻨﻰ ﺗﺼﺮّف ﺣﺮّان و ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﻌﺒﺪى ﺑﺮاى (ﺳﯿﻦ) در آﻧﺠﺎ،
ﻧﺰدﯾﮏ ﮐﺮده و ﻧﻤﯿﺪاﻧﺴﺖ، ﮐﻪ ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﺧﻮد ﺑﺎﺑﻞ ﻫﻢ ﺑﺪﺳﺖ ﮐﻮروش ﺧﻮاﻫﺪ اﻓﺘﺎد. از
ﻣﻀﻤﻮن ﻟﻮﺣﻪ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ در اﯾﻦ ﺟﻨﮓ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻠﯿﻬﺎ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﻗﯿﺎم
ﮐﻮروش ﺑﺮ ﻣﺎد ﻣﻮﻗﺘﺎ ﺑﺎﺑﻞ را از دﺳﺖ رﻗﯿﺐ ﻗﻮى ﺧﻼﺻﻰ ﺑﺨﺸﯿﺪه.
درﺑﺎره اژدﻫﺎك (اﯾﺦﺗﻮوﯾﮑﻮ ﺑﺎﺑﻠﻰﻫﺎ ﯾﺎ آﺳﺘﯿﺎﮔﺲ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰﻫﺎ) ﻧﻤﯿﺘﻮان ﻗﻀﺎوت ﮐﺮد، زﯾﺮا ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى
ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻗﺪﯾﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﻣﺘﻀﺎد اﺳﺖ: ﻫﺮودوت او را ﺟﺒﺎر و ﺷﺪﯾﺪ اﻟﻌﻤﻞ داﻧﺴﺘﻪ، ﮐﺘﺰﯾﺎس ﺑﻌﮑﺲ
او را ﭘﺎدﺷﺎﻫﻰ رﺋﻮف ﻣﻌﺮّﻓﻰ ﮐﺮده و ﻧﯿﮑﻼﺋﻮس دﻣﺸﻘﻰ او را ﺳﺘﻮده. ﺑﻌﻀﻰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻠﺪﮐﻪ ﻋﻘﯿﺪه
دارﻧﺪ، ﮐﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت راﺟﻊ ﺑﻪ آﺧﺮﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد از ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى ﺧﺎﻧﻮاده (ﻫﺎرﭘﺎگ) وزﯾﺮ
اﯾﺦﺗﻮوﯾﮑﻮ اﺳﺖ و ﭼﻮن اﯾﻦ ﺧﺎﻧﻮاده، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ، دﺷﻤﻦ ﺷﺎه ﻣﺎد ﺑﻮد، او را ﺑﺪ
ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮐﺮده. اﻣﺎ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى ﻧﯿﮑﻼﺋﻮس دﻣﺸﻘﻰ را ﻫﻢ اﻏﺮاقآﻣﯿﺰ ﻣﯿﺪاﻧﻨﺪ. ﻧﺘﯿﺠﻪ اﯾﻦ ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ
راﺟﻊ ﺑﻪ ﺷﺨﺺ آﺳﺘﯿﺎگ ﯾﺎ اژدﻫﺎك از ﺟﻬﺖ ﻓﻘﺪان ﻣﺪارك ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻧﻤﻰﺗﻮان ﭼﯿﺰى ﮔﻔﺖ. در
ﭘﺎﯾﺎن اﯾﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﻻزم اﺳﺖ ﻋﻼوه ﮐﻨﯿﻢ: ﻣﺎرآﭘﺎس- ﮐﺎﺗﯿﻨﺎ ﻣﻮرخ ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﻋﻘﯿﺪه داﺷﺖ، ﮐﻪ
اژدﻫﺎك در ﺟﻨﮕﻰ ﺑﺎ ﺗﯿﮕﺮان ﭘﺎدﺷﺎه ارﻣﻨﺴﺘﺎن و دوﺳﺖ ﮐﻮروش ﺑﻘﺘﻞ رﺳﯿﺪ. ﻣﻮرخ ﻣﺬﮐﻮر ﮔﻮﯾﺪ
(ﮐﺘﺎب 22 -18 ﻣﺴﺘﺨﺮج از ﮐﺘﺎب ﻣﻮﺳﻰ ﺧﻮرن): از ﺟﻬﺖ دوﺳﺘﻰ ﺗﯿﮕﺮان ﺑﺎ ﮐﻮروش، اژدﻫﺎك
ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد، از ﭘﺎدﺷﺎه ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﻇﻨﯿﻦ ﺷﺪ. ﺷﺒﻰ ﺧﻮاﺑﻰ دﯾﺪ ﺑﺲ ﻫﻮﻟﻨﺎك، ﮐﻪ ﺑﺮ وﺣﺸﺖ او اﻓﺰود و
در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺷﻮرى ﺑﺎ ﻧﺰدﯾﮑﺎن ﺧﻮد ﻣﺼﻤﻢ ﮔﺸﺖ، ﮐﻪ ﺗﯿﮕﺮان را ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪ ﺗﻠﻒ ﮐﻨﺪ.
ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺧﻮاﻫﺮ او (دﯾﮕﺮ اﻧﻮﻫﻰ) «1» را ازدواج ﮐﺮد، ﺗﺎ ﺑﺪﺳﺘﯿﺎرى وى ﻗﺼﺪ ﺧﻮد را اﻧﺠﺎم دﻫﺪ. زن
راﺿﻰ ﻧﺸﺪ ﺑﺒﺮادرش ﺧﯿﺎﻧﺖ ﮐﻨﺪ و ﺳﺮا او را از ﻧﻘﺸﻪ ﺷﻮم اژدﻫﺎك آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺖ. ﺑﻌﺪ، ﮐﻪ ﭘﺎدﺷﺎه
ﻣﺎد ﻣﯿﺨﻮاﺳﺖ در ﺳﺮﺣﺪ ﻣﺎد و ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺗﯿﮕﺮان را ﻣﻼﻗﺎت و او را ﺑﮑﺸﺪ، ﺗﯿﮕﺮان دﻋﻮت او را
ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺖ و دﺷﻤﻨﻰ ﺧﻮد را ﺑﺎ او آﺷﮑﺎر ﮐﺮد. ﭘﺲ از آن ﺑﺰودى ﺟﻨﮓ درﮔﺮﻓﺖ و ﭘﻨﺠﻤﺎه دوام
ﯾﺎﻓﺖ. ﺑﺎﻻﺧﺮه در ﺟﺪاﻟﯿﮑﻪ ﺗﯿﮕﺮان ﺑﺎ اژدﻫﺎك ﮐﺮد، او را ﮐﺸﺖ و ﺧﺎﻧﻮادهاش را ﺑﻪ ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺑﺮده
در ﻣﺸﺮق آرارات ﺟﺎ داد. ﻋﺪه زﻧﺎن، دﺧﺘﺮان، ﭘﺴﺮان و ﺳﺎﯾﺮ اﺳﺮا ﺑﺪه ﻫﺰار ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ و ﻣﻠﮑﻪ آﻧﻮاﯾﺶ
«2» ﻧﺎم داﺷﺖ. راﺟﻊ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﻮرخ ﻣﺬﮐﻮر، ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ، ﮐﻪ ﺑﺮﺧﻼف ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ و
روﻣﻰ اﺳﺖ. راﺳﺖ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﮐﺰﻧﻔﻮن، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﯿﺎﯾﺪ، ﺗﯿﮕﺮان ﻧﺎﻣﻰ را اﺳﻢ ﺑﺮده و او را ﭘﺴﺮ ﭘﺎدﺷﺎه
ارﻣﻨﺴﺘﺎن داﻧﺴﺘﻪ، وﻟﻰ ﭼﻨﯿﻦ رواﯾﺘﻰ را او ﻫﻢ ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده. ﺑﻌﮑﺲ ﮐﺰﻧﻔﻮن ﮔﻮﯾﺪ (در ﺗﺮﺑﯿﺖ
ﮐﻮروش)، ﮐﻪ ﭘﺎدﺷﺎه ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺧﻮاﺳﺖ از ﻣﻮﻗﻊ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮده ﺑﺎج ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺎد ﻧﺪﻫﺪ، وﻟﻰ
ﮐﻮروش از ﻃﺮف او ﻗﺸﻮن ﺑﺎرﻣﻨﺴﺘﺎن ﮐﺸﯿﺪه ﭘﺎدﺷﺎه آن را ﻣﻄﯿﻊ ﮐﺮد، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ او ﺑﺎج ﺧﻮد را داد،
ﺳﭙﺎﻫﻰ ﻫﻢ ﺑﮑﻤﮏ ﻣﺎدﯾﻬﺎ، ﮐﻪ ﺟﻨﮕﻰ در ﭘﯿﺶ داﺷﺘﻨﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺗﯿﮕﺮان ﻫﻢ در ﻣﻼزﻣﺖ ﮐﻮروش
 ﺑﻤﺎد رﻓﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮ آنﭼﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ رواﯾﺖ ﻣﺎرآﭘﺎس ﮐﺎﺗﯿﻨﺎ را ﺑﺎﯾﺪ ﯾﮑﻰ از ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى داﺳﺘﺎﻧﻰ ﭘﻨﺪاﺷﺖ