ﺑﻘﻮل ﻫﺮودوت (ﮐﺘﺎب 1 ﺑﻨﺪ 102) ﺑﻌﺪ از دﯾﻮﮐﺲ ﻓﺮاارﺗﺲ ﭘﺴﺮ او ﺑﺘﺨﺖ ﻧﺸﺴﺖ، وﻟﻰ ﭼﻮن
دارﯾﻮش اﯾﻦ اﺳﻢ را در ﮐﺘﯿﺒﻪ ﺑﯿﺴﺘﻮن ﻓﺮورﺗﯿﺶ ﻧﻮﯾﺴﺎﻧﺪه و اﺳﻤﻰ، ﮐﻪ ﻫﺮودوت ذﮐﺮ ﮐﺮده
ﻣﺼﺤﻒ آن اﺳﺖ، از ﮐﺘﯿﺒﻪ ﻣﺘﺎﺑﻌﺖ ﮐﺮدهاﯾﻢ

در اﺑﺘﺪاء ﻓﺮورﺗﯿﺶ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﭘﺪر ﺧﻮد را ﺗﻌﻘﯿﺐ ﮐﺮد، ﭼﻪ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺖ، ﮐﻪ ﻣﺎد ﻫﻨﻮز ﭼﻨﺪان ﻗﻮت
ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ، ﮐﻪ ﺧﻮد را از ﻗﯿﺪ آﺳﻮر ﺧﻼص ﮐﻨﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﺎ ﺑﺎج ﺑﻪ آﺳﻮر ﻣﯿﭙﺮداﺧﺖ و ﺿﻤﻨﺎ ﻣﺤﻠﻬﺎﺋﻰ
را، ﮐﻪ در زﻣﺎن ﭘﺪر او ﺑﻪ ﻣﺎد ﻣﻠﺤﻖ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﺑﻤﻤﻠﮑﺖ ﺧﻮد ﺿﻤﯿﻤﻪ ﻣﯿﮑﺮد. ﭘﺲ از آن ﺷﺎه ﻣﺎد
ﭘﺎرس را ﺑﺎﻃﺎﻋﺖ درآورد. ﭼﻮن دو ﻣﺮدم ﺟﻨﮕﻰ را ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ و ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ در اﻃﺎﻋﺖ ﺧﻮد داﺷﺖ
ﻗﻮى ﺷﺪ و ﺑﻤﻄﯿﻊ ﮐﺮدن ﻗﺴﻤﺖﻫﺎى دﯾﮕﺮ ﻓﻼت اﯾﺮان ﭘﺮداﺧﺖ. در 645 آﺳﻮر ﺑﺎﻧﻰﭘﺎل از ﮐﺎر
ﻋﯿﻼم و ﺑﺎﺑﻞ ﻓﺮاﻏﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﮑﺎرﻫﺎى داﺧﻠﻰ آﺳﻮر و ﺑﺘﻌﻤﯿﺮ ﻣﻌﺒﺪ و ﻗﺼﺮ ﺑﺎﺷﮑﻮﻫﻰ، ﮐﻪ ﺳﻨﺎﺧﺮﯾﺐ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد، اﺷﺘﻐﺎل ورزﯾﺪ. ﺑﻌﺪ در ﻋﯿﺶ و ﻋﺸﺮت ﻓﺮو رﻓﺖ ﭼﻪ، ﻋﺎدت ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن آﺳﻮر ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﻮد،
ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از ﺟﻨﮕﻰ ﺗﺎ ﺟﻨﮓ دﯾﮕﺮ اوﻗﺎت ﺧﻮد را ﺑﻌﯿﺶ و ﻧﻮش و ﻟﻬﻮ و ﻟﻌﺐ ﻣﯿﮕﺬراﻧﯿﺪﻧﺪ. ﺑﻌﺪ از
ﭼﻨﺪى ﭼﻮن ﺷﺎه ﻣﺎد ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺧﻮد را وﺳﯿﻊ دﯾﺪ، ﻧﺨﻮاﺳﺖ دﯾﮕﺮ از آﺳﻮر ﺗﻤﮑﯿﻦ ﮐﻨﺪ و ﺧﺮاج
ﮔﺬارد، ﻏﺎﻓﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﻗﻮاى ﻣﺴﻠّﺢ ﻣﺎد ﻫﻨﻮز آﻧﻘﺪر ورزﯾﺪه ﻧﺒﻮد، ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ آﺳﻮرﯾﻬﺎى ﺟﻨﮕﻰ، ﮐﻪ
ﺗﻤﺎم ﻣﻠﻞ آﺳﯿﺎى ﭘﯿﺸﯿﻦ را ﻋﺎﺟﺰ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ، ﻣﺼﺎف دﻫﺪ. ﺑﺮ اﺛﺮ اﯾﻦ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﻪ آﺳﻮر ﺣﻤﻠﻪ
ﺑﺮده ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮردﻧﺪ و ﺷﺎه ﻫﻢ در ﺣﯿﻦ ﺟﻨﮓ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪ. ﻣﺪت ﺳﻠﻄﻨﺖ او 22 ﺳﺎل ﺑﻮد.

راﺟﻊ ﺑﻬﻤﺪان ﻻزم اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد: اول دﻓﻌﻪاى، ﮐﻪ اﺳﻢ اﯾﻦ ﻣﺤﻞ ﺑﺮده ﺷﺪه، در ﮐﺘﯿﺒﻪ
ﺗﯿﮕﻼتﭘﺎﻟﺴﺮ اول اﺳﺖ (در ﺣﺪود 1100 ق. م).اﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر اﺳﻢ آﻧﺮا اﻣﺪاﻧﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮده. در ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ اﺳﻢ اﯾﻦ ﺷﻬﺮ را ﻫﮕﻤﺘﺎن
ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ، وﻟﻰ ﺑﻌﻀﻰ ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ، ﮐﻪ ﻫﻨﮕﻤﺘﺎن ﺗﻠﻔﻆ ﻣﯿﺸﺪه.
ﻫﺮودوت اﺳﻢ آﻧﺮا آﮔﺒﺎﺗﺎن ﺿﺒﻂ ﮐﺮده. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ، ﺗﺎرﯾﺦ ﺷﻬﺮ ﻣﺰﺑﻮر ﺗﺎ ﻗﺮن ﯾﺎزدﻫﻢ ق. م ﺻﻌﻮد
ﻣﯿﮑﻨﺪ و در ﻣﯿﺎن ﺷﻬﺮﻫﺎى ﻗﺪﯾﻢ، ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﻫﻢ اﯾﺴﺘﺎدهاﻧﺪ، ﻧﻈﺎﯾﺮ ﻫﻤﺪان ﻧﺎدر اﺳﺖ و ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻨﺎى
روم ﻫﻢ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ، از اواﺳﻂ ﻗﺮن ﻫﺸﺘﻢ ق. م ﺑﺎﻻﺗﺮ ﻧﻤﯿﺮود. ﻫﻤﺪان در ﭘﺎى ﮐﻮه اﻟﻮﻧﺪ
واﻗﻊ اﺳﺖ و ﮐﻮه ﻣﺰﺑﻮر از ﺳﻨﮓ ﺧﺎرا اﺳﺖ.
ارﺗﻔﺎع آﻧﺮا از ﺳﻄﺢ درﯾﺎى اﻗﯿﺎﻧﻮﺳﻰ 12 ﻫﺰار و از ﺳﻄﺢ ﺷﻬﺮ ﻫﻤﺪان ﺷﺶ ﻫﺰار ﭘﺎ ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮدهاﻧﺪ.
اﻟﻮﻧﺪ را در آوﺳﺘﺎ اﺋﻮروﻧﺖ «2» ﻧﺎﻣﯿﺪهاﻧﺪ و اﯾﻦ اﺳﻢ ﺷﺎﯾﺪ اﺳﻢ ﻣﺎدى ﮐﻮه ﻣﺰﺑﻮر ﺑﻮده. ﯾﻮﻧﺎﻧﯿﻬﺎ اﺳﻢ
ﮐﻮه ﻣﺰﺑﻮر را ارنﺗﺲ «3» ﺿﺒﻂ ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺼﺤﻒ اﺋﻮروﻧﺖ ﺑﺎﺷﺪ. راﺟﻊ ﺑﻬﻤﺪان ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ،
 ﮐﻪ ﻣﻮرﺧﯿﻦ ارﻣﻨﻰ، و اﺧﯿﺮا راوﻟﯿﻦ ﺳﻦ ﻋﻘﯿﺪه داﺷﺘﻨﺪ، ﮐﻪ آﮔﺒﺎﺗﺎن ﻫﺮودوت ﻫﻤﺪان ﮐﻨﻮﻧﻰ ﻧﯿﺴﺖ و ﻣﺤﻞ ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﻗﺪﯾﻢ ﻣﺎد را ﺑﺎﯾﺪ در
ﺗﺨﺖﺳﻠﯿﻤﺎن اﻣﺮوزى، در 25 ﻓﺮﺳﺨﻰ درﯾﺎﭼﻪ اورﻣﯿﻪ ﺑﻄﺮف ﺟﻨﻮب ﺷﺮﻗﻰ، ﺟﺴﺘﺠﻮ ﮐﺮد، وﻟﻰ
دﻣﺮﮔﺎن، ﮐﻪ ﺣﻔﺮﯾﺎت ﺷﻮش را اداره ﻣﯿﮑﺮد، ﺷﺨﺼﺎ در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﻰ ﺑﻌﻤﻞ آورده ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮد،
ﮐﻪ آﮔﺒﺎﺗﺎن ﻫﺮودوت ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻞ ﻫﻤﺪان اﻣﺮوزى اﺳﺖ و از ﺑﺮآﻣﺪﮔﻰﻫﺎى زﻣﯿﻦ و ﺗﭙﻪﻫﺎ، ﺟﺎﻫﺎى
ﻫﻔﺖ ﻗﻠﻌﻪ ﻗﺼﺮ ﻫﻤﺪان را ﺗﺸﺨﯿﺺ داد. دﻣﺮﮔﺎن راﺟﻊ ﺑﻬﻤﺪان ﭼﻨﯿﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ «1»: «ﻫﻤﺪان در ﭘﺎى
ﮐﻮه اﻟﻮﻧﺪ و در اﺑﺘﺪاى ﺟﻠﮕﻪ ﭘﻬﻨﺎور ﺣﺎﺻﻠﺨﯿﺰ واﻗﻊ اﺳﺖ. آﺑﻬﺎﺋﻰ، ﮐﻪ از ﮐﻮه ﺑﻠﻨﺪ ﺳﺮازﯾﺮ ﻣﯿﺸﻮد، از
اﯾﻦ ﺟﻠﮕﻪ ﺑﻄﺮف ﻗﺮهﭼﺎى روان اﺳﺖ. ﺟﻠﮕﻪ ﺣﺎﺻﻠﺨﯿﺰ اﺳﺖ و اﺳﺘﻌﺪاد ﻃﺒﯿﻌﻰ آن زﯾﺎد ...

اﻟﻮﻧﺪ از ﺳﻨﮓ ﺧﺎرا ﺗﺮﮐﯿﺐ ﯾﺎﻓﺘﻪ و ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ از ﺳﺎﺋﺮ ﮐﻮﻫﻬﺎ ﺟﺪا اﺳﺖ، وﻟﻰ از ﻃﺮف ﺷﻤﺎل و ﻏﺮب ﺑﻮاﺳﻄﻪ
ﺑﻠﻨﺪى اﺳﺪآﺑﺎد ﺑﮑﻮهﻫﺎى زاﮔﺮس (ﮐﺮدﺳﺘﺎن) اﺗﺼﺎل ﻣﯿﯿﺎﺑﺪ .... از ﻃﺮف ﺷﻤﺎل و ﺷﺮق اﯾﻦ ﺟﻠﮕﻪ،
وادى ﻫﻤﺪان واﻗﻊ و در ﺳﻤﺖ ﺟﻨﻮب و ﺟﻨﻮب و ﻏﺮب آن، رود ﮔﺎﻣﺎﺳﺎب ﺟﺎرى اﺳﺖ. اﯾﻦ دو
وادى، ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﺣﺎﺻﻠﺨﯿﺰ ﻣﯿﺒﺎﺷﺪ، ﭘﺮﺟﻤﻌﯿﺖ اﺳﺖ و آﺛﺎر زﯾﺎد از اﯾﺎم ﻗﺪﯾﻢ دارد. اﻧﺴﺎن ﺣﺲ
ﻣﯿﮑﻨﺪ، ﮐﻪ اﯾﻨﺠﺎ وﻗﺘﻰ ﻣﺮﮐﺰ ﺗﻤﺪﻧﻰ ﺑﺰرگ ﺑﻮده و اﻫﻤﯿﺖ اﻣﺮوزى ﻫﻤﺪان اﻧﻌﮑﺎس ﺿﻌﯿﻔﻰ اﺳﺖ از
ﻣﻮﻗﻌﻰ، ﮐﻪ ﻫﻤﺪان ﻗﺪﯾﻢ داﺷﺘﻪ. ﭼﻮن اﯾﻦ ﺷﻬﺮ در اﻧﺘﻬﺎى ﮐﻮهﻫﺎى ﮐﺮدﺳﺘﺎن واﻗﻊ اﺳﺖ، ﺑﺮ ﺗﻤﺎم
ﺟﻠﮕﻪ وﺳﯿﻊ اﯾﺮان ﻣﺸﺮف ﻣﯿﺒﺎﺷﺪ و اﯾﻦ ﻣﺤﻞ اﺑﺘﺪاى راﻫﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ از ﺑﯿﻦ اﻟﻨﻬﺮﯾﻦ ﺑﺎﯾﺮان ﻣﯿﺂﯾﺪ.
ﮐﻮﻫﻬﺎ از ﻃﺮف ﺟﻨﻮب و ﺷﺮق ﻫﻤﺪان را از ﺣﻤﻠﻪ دﺷﻤﻨﺎن ﺣﻔﻆ ﻣﻰﮐﻨﺪ، آب و ﻫﻮاى آن ﺧﻨﮏ و
ﺣﻮﻣﻪﻫﺎى آن ﺣﺎﺻﻠﺨﯿﺰ اﺳﺖ.
اﯾﻦ ﺻﻔﺎت ﻣﺰاﯾﺎﺋﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﺎ ﺟﺎﻫﺎى دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺴﺖ و ﻫﻤﺪان را ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﮐﺮده».

دﯾﻮﮐﺲ ﭘﺴﺮ ﻓﺮااورﺗﺲ «3» دﻫﻘﺎﻧﻰ ﺑﻮد، ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﺋﺮ ﻣﺎدﯾﻬﺎ در دﯾﻪ ﻣﯿﺰﯾﺴﺖ و ﻫﺮدﯾﻬﻰ زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ
ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ داﺷﺖ. اﯾﻦ ﺷﺨﺺ ﺑﺴﺒﺐ ﮐﻔﺎﯾﺖ و ﻋﺪاﻟﺖ ﺧﻮاﻫﻰ ﻃﺮف رﺟﻮع ﻋﺎﻣﻪ ﺷﺪ و ﻣﺮدم
ﻣﺤﺎﮐﻤﺎت ﺧﻮد را ﻧﺰد او ﺑﺮدﻧﺪ. ﺑﻌﺪ از ﭼﻨﺪى او ﺑﺎﯾﻦ ﺑﻬﺎﻧﻪ، ﮐﻪ رﺟﻮﻋﺎت ﻣﺮدم زﯾﺎد اﺳﺖ و ﻧﻤﯿﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎﻣﻮر ﺷﺨﺼﻰ ﺑﺮﺳﺪ، از اﯾﻦ ﮐﺎر ﮐﻨﺎر ﮔﺮﻓﺖ. ﺑﺮ اﺛﺮ اﯾﻦ ﮐﻨﺎرهﮔﯿﺮى دزدى و اﻏﺘﺸﺎش
ﻗﻮت ﯾﺎﻓﺖ و ﻣﺮدم ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﮔﻔﺘﻨﺪ، ﭼﻮن ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﺳﺨﺖ اﺳﺖ، ﺑﻬﺘﺮ آﻧﺴﺖ، ﮐﻪ
ﺷﺨﺼﻰ را ﺑﺮ ﺧﻮد ﭘﺎدﺷﺎه ﮐﻨﯿﻢ، ﺗﺎ اﻣﻨﯿﺖ را ﺣﻔﻆ ﮐﻨﺪ و ﻣﺎ ﺑﺎ راﺣﺘﻰ ﺑﮑﺎرﻫﺎى ﺧﻮد ﺑﭙﺮدازﯾﻢ. ﭘﺲ
از آن ﻣﺮدم درﺻﺪد اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺨﺼﻰ ﺑﺮآﻣﺪﻧﺪ و، ﺑﻮاﺳﻄﻪ زﻣﯿﻨﻪﻫﺎﺋﻰ، ﮐﻪ دﯾﻮﮐﺲ ﻗﺒﻼ ﺗﻬﯿﻪ ﮐﺮده
 ﺑﻮد، او اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪ. راﺟﻊ ﺑﺎﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ: ﺑﻌﺾ

ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺗﺼﻮر ﮐﺮدهاﻧﺪ، ﮐﻪ دﯾﻮﮐﺲ او ﻫﻤﺎن دﯾﺎاﮐّﻮى ﮐﺘﯿﺒﻪ ﺳﺎرﮔﻦ دوم اﺳﺖ، وﻟﻰ ﺑﺮﺧﻰ در
اﯾﻨﮑﻪ دﯾﻮﮐﺲ ﮐﻠّﯿﮥ ﺷﺨﺺ ﺗﺎرﯾﺨﻰ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺮدﯾﺪ دارﻧﺪ. ﺑﻬﺮﺣﺎل، ﭼﻮن اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻫﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺴﯿﺎرى
از ﻣﺴﺎﺋﻞ دﯾﮕﺮ، ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﺘﺎرﯾﺦ ﻣﺎد اﺳﺖ، ﻣﺤﻘﻖ ﻧﻤﯿﺒﺎﺷﺪ، ﻣﺎ اﺳﻤﻰ را ﮐﻪ ﻫﺮودوت ذﮐﺮ ﮐﺮده،
ﻧﻮﺷﺘﻪاﯾﻢ. ﺑﻌﺪ ﻣﻮرخ ﻣﺰﺑﻮر ﮔﻮﯾﺪ (ﻫﻤﺎﻧﺠﺎ) ﯾﮑﻰ از ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﮐﺎرﻫﺎى دﯾﻮﮐﺲ ﭘﺲ از اﻧﺘﺨﺎب او
ﺑﺸﺎﻫﻰ اﯾﻦ ﺑﻮد، ﮐﻪ ﻗﺮاوﻻن و ﻣﺴﺘﺤﻔﻈﯿﻨﻰ ﺑﺮاى ﺧﻮد ﺗﺮﺗﯿﺐ داد و ﺑﻌﺪ ﻣﺮدم را ﺑﺮ آن داﺷﺖ، ﮐﻪ
ﺷﻬﺮى ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﻨﻨﺪ (ﻫﺮودوت ﮔﻮﯾﺪ «ﺗﺮﮐﯿﺐ دﻫﻨﺪ») و ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺤﻞ ﻫﻤﺪان را اﻧﺘﺨﺎب
ﮐﺮد. در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﻣﺮ ﺷﺎه ﻗﺼﺮى ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ، ﮐﻪ ﻫﻔﺖ ﻗﻠﻌﻪ داﺷﺖ، دﯾﻮار ﻫﺮﯾﮏ از ﻗﻼع دروﻧﻰ ﺑﺮ دﯾﻮار
ﻗﻠﻌﻪ ﺑﯿﺮوﻧﻰ ﻣﺸﺮف و آﺧﺮﯾﻦ دﯾﻮار ﺑﺮ ﺗﻤﺎم دﯾﻮارﻫﺎ ﻣﺴﻠﻂ ﺑﻮد. اﯾﻦ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻧﻬﺎ ﺑﻮﺳﯿﻠﻪ ﺗﭙﻪﻫﺎ ﯾﺎ
ﺻﻨﻌﺖ اﻧﺠﺎم ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد. ﻗﺼﺮ ﺳﻠﻄﻨﺘﻰ و ﺧﺰاﻧﻪ را در آﺧﺮﯾﻦ ﻗﻠﻌﻪ دروﻧﻰ ﺟﺎ دادﻧﺪ. از ﻫﻔﺖ دﯾﻮار
ﻫﻤﺪان ﻫﺮﮐﺪام رﻧﮕﻰ ﻣﻌﯿﻦ داﺷﺖ. ﮐﻨﮕﺮهﻫﺎى دﯾﻮار اول (ﺑﯿﺮوﻧﻰ) ﺳﻔﯿﺪ ﺑﻮد، دوﻣﻰ ﺳﯿﺎه، ﺳﻮﻣﻰ
ﺳﺮخ ﺗﻨﺪ، ﭼﻬﺎرﻣﻰ آﺑﻰ، ﭘﻨﺠﻤﯿﻦ ﺳﺮخ ﺑﺎز، ﺷﺸﻤﯿﻦ ﺳﯿﻤﯿﻦ رﻧﮓ، ﻫﻔﺘﻤﯿﻦ زرﯾﻦﮔﻮن. اﯾﻦ ﻧﻮع
رﻧﮓآﻣﯿﺰى را در ﺑﺎﺑﻞ ﻋﻼﻣﺎت ﺳﯿﺎرات ﺳﺒﻌﻪ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮج ﻣﻌﺒﺪ ﻣﻌﺮوف (ﺑﯿﺮس ﻧﻤﺮود) در ﺑﺎﺑﻞ
ﺑﺎﯾﻦ رﻧﮕﻬﺎ ﻣﻠﻮن ﺑﻮد، وﻟﻰ در ﻫﻤﺪان رﻧﮓآﻣﯿﺰﯾﻬﺎى ﻣﺰﺑﻮر را ﺑﺮﺣﺴﺐ ﺗﻘﻠﯿﺪ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ. در ﺑﺎب اﻧﺪازه دﯾﻮارﻫﺎ ﻫﺮودوت ﮔﻮﯾﺪ، ﮐﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ دﯾﻮار ﻗﻠﻌﻪ ﻫﻤﺪان ﺑﺤﺠﻢ دﯾﻮار آﺗﻦ ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ. (ﺳﮑﻨﻪ
آﺗﻦ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﺳﻰ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ ﺑﻮد. م.) ﯾﮑﻰ از ﮐﺎرﻫﺎى دﯾﻮﮐﺲ اﯾﻦ ﺑﻮد، ﮐﻪ ﺑﺘﻘﻠﯿﺪ درﺑﺎر آﺳﻮر ﻣﺮاﺳﻤﻰ
ﺑﺮاى ﭘﺬﯾﺮاﺋﻰ ﻣﻘﺮر داﺷﺖ، ﻣﺜﻼ روﺑﺮو ﺷﺪن ﺑﺎ ﺷﺎه، ﺧﻨﺪه ﮐﺮدن، آب دﻫﻦ اﻓﮑﻨﺪن در ﺣﻀﻮر او
ﻣﻤﻨﻮع ﺷﺪ و ﻋﺮاﺋﺾ را ﻣﯿﺒﺎﯾﺴﺖ ﺑﺸﺨﺼﻰ، ﮐﻪ ﻣﻌﯿﻦ ﺷﺪه ﺑﻮد، ﺑﺪﻫﻨﺪ، ﺗﺎ او ﺑﺸﺎه ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ. دﯾﻮﮐﺲ
ﺧﻮد ﺑﺸﺨﺼﻪ ﺑﻌﺮاﺋﺾ رﺳﯿﺪﮔﻰ ﻣﯿﮑﺮد، ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ، ﮐﻪ ﻣﺮدم ﻋﺮاﺋﺾ ﺧﻮد را ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﺸﺨﺼﻰ، ﮐﻪ
ﻣﻌﯿﻦ ﺷﺪه ﺑﻮد، ﻣﯿﺪادﻧﺪ.
ﺷﺎه اﯾﻦ ﻋﺮاﯾﺾ را ﺧﻮاﻧﺪه، ﺑﻌﺪ رﺳﯿﺪﮔﻰ ﮐﺮده ﺣﮑﻢ ﺧﻮد را ﻣﯿﻨﻮﺷﺖ و ﻋﺮاﯾﺾ را ﭘﺲ ﻣﯿﻔﺮﺳﺘﺎد.
در ﻣﻮﻗﻊ وﻗﻮع ﺟﻨﺎﯾﺎت، ﻣﻘﺼﺮ را ﺑﺤﻀﻮر ﺧﻮد ﻣﯿﻄﻠﺒﯿﺪ و ﭘﺲ از رﺳﯿﺪﮔﻰ ﻣﺠﺎزات ﻣﻘﺼﺮ را
ﺑﺮﺣﺴﺐ ﺗﻘﺼﯿﺮش ﻣﻌﯿﻦ ﻣﯿﮑﺮد. اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺒﺎت را ﻣﻘﺮر
داﺷﺘﻪ ﺑﻮد، ﺗﺎ اﺷﺨﺎﺻﻰ، ﮐﻪ ﺑﺎ او ﻣﺴﺎوى ﺑﻮدﻧﺪ، ﯾﺎ ﺑﺎ او ﺗﺮﺑﯿﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و دﯾﻮﮐﺲ از ﺣﯿﺚ ﻧﮋاد ﺑﺮ
آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺗﺮى ﻧﺪاﺷﺖ، او را ﻧﺒﯿﻨﻨﺪ و ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺗﺮﯾﺶ ﮔﺮان ﻧﯿﺎﯾﺪ، زﯾﺮا ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﺮد ﮐﻪ اﮔﺮ او را ﻧﺒﯿﻨﻨﺪ،
ﮔﻤﺎن ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد، دﯾﻮﮐﺲ ﻣﻮﺟﻮدى اﺳﺖ ﻏﯿﺮ از آﻧﻬﺎ. از ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت و اﻃﻼﻋﺎت دﯾﮕﺮ
اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻃﻮﻻﻧﻰ اﯾﻦ ﺷﺎه ﺻﺮف ﺟﻤﻊآورى و ﻣﺘﺤﺪ ﮐﺮدن ﻃﻮاﺋﻒ ﭘﺮاﮐﻨﺪه ﻣﺎد
ﺷﺪه. در اﯾﻦ راه دﯾﻮﮐﺲ ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﺣﺰم و اﺣﺘﯿﺎط ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺑﻮد، و ﭼﻮن ﺳﻨّﺎ ﺧﺮﯾﺐ ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر
ﺑﺠﻨﮕﻬﺎى ﻣﺘﻤﺎدى ﺑﺎ ﺑﺎﺑﻞ و ﻋﯿﻼم اﺷﺘﻐﺎل داﺷﺖ، ﻓﺮﺻﺖ ﻧﻤﯿﯿﺎﻓﺖ ﺑﻔﮑﺮ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻬﺎى دور و ﺳﺨﺖ
ﻣﺎد ﺑﯿﻔﺘﺪ، ﺑﺨﺼﻮص ﮐﻪ دوﻟﺖ ﻣﺎد ﺑﺎج ﺧﻮد را ﻣﯿﭙﺮداﺧﺖ و ﺑﻬﺎﻧﻪاى ﺑﺮاى ﻟﺸﮑﺮﮐﺸﻰ آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﺑﺎﯾﻦ
ﻣﻤﻠﮑﺖ ﻧﺒﻮد. ﻓﻘﻂ ﯾﮑﺪﻓﻌﻪ آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﺑﻪ اﻟّﯿﭙﻰ «1»، ﮐﻪ ﺑﺎ ﻧﺎﺣﯿﻪاى از ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎه اﻣﺮوزى ﺗﻄﺒﯿﻖ ﺷﺪه،
آﻣﺪﻧﺪ و، ﭼﻮن ﻣﺎد آرام ﺑﻮد، از آﻧﺠﺎ ﺗﺠﺎوز ﻧﮑﺮدﻧﺪ. ﻣﺪت ﺳﻠﻄﻨﺖ اﯾﻦ ﺷﺎه از 708 ﯾﺎ ﺑﻘﻮﻟﻰ از 701
ﺗﺎ 655 ق. م ﺑﻮد.

در ﺑﺎب ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد و ﺳﻨﯿﻦ ﺳﻠﻄﻨﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﯿﻦ ﻫﺮودوت و ﮐﺘﺰﯾﺎس اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻣﻬﻤﻰ دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد،
ﺗﻮﺿﯿﺢ آﻧﮑﻪ ﻫﺮودوت، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ذﯾﻞ ﺑﯿﺎﯾﺪ، ﻋﺪه ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد را ﭼﻬﺎر داﻧﺴﺘﻪ، ﻣﻮاﻓﻖ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى او
اﯾﻦ دوﻟﺖ در 701 ﯾﺎ 708 ق. م ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﺪه و 150 ﺳﺎل دوام داﺷﺘﻪ، وﻟﻰ ﮐﺘﺰﯾﺎس ﺟﺪول ﻣﻄﻮﻟﻰ
از اﺳﺎﻣﻰ ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد داده و ﺑﺤﺴﺎب اﯾﻦ ﺟﺪول ﻣﺪت دوﻟﺖ ﻣﺎد دو ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺪت ﻣﺬﮐﻮره و ﺑﻞ ﺑﯿﺸﺘﺮ
اﺳﺖ ﭼﻮن ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﺳﺖ، ﺑﺪوا ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺎد را ﻣﻮاﻓﻖ ﮐﺘﺎب
ﻣﻮرخ ﻣﺬﮐﻮر و اﺳﻨﺎد ﺑﺎﺑﻠﻰ و آﺳﻮرى ذﮐﺮ و ﺑﻌﺪ ﺑﺮاى ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﻨﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﮐﺘﺰﯾﺎس رﺟﻮع ﺧﻮاﻫﯿﻢ
ﮐﺮد.

ﻫﺮودوت ﮔﻮﯾﺪ (ﮐﺘﺎب 1 ﺑﻨﺪ 96) آﺳﻮرىﻫﺎ در آﺳﯿﺎى ﻋﻠﯿﺎ ﭘﺎﻧﺼﺪ ﺳﺎل ﺣﮑﻮﻣﺖ ﮐﺮدﻧﺪ. اول
ﻣﺮدﻣﻰ، ﮐﻪ ﺳﺮ از اﻃﺎﻋﺖ آﻧﻬﺎ ﭘﯿﭽﯿﺪ، ﻣﺎدىﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ. اﯾﻦﻫﺎ ﺑﺮاى آزادى ﺟﻨﮕﯿﺪﻧﺪ و ﮔﻮﯾﺎ
رﺷﺎدتﻫﺎ ﻧﻤﻮده از ﻗﯿﺪ ﺑﻨﺪﮔﻰ رﺳﺘﻨﺪ. ﭘﺲ از آن ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺮدﻣﺎن ﺑﺂﻧﻬﺎ ﺗﺄﺳﻰ ﮐﺮده ﺑﺰودى ﺗﻤﺎم
ﻣﺮدﻣﺎن ﻗﺎره آﺳﯿﺎ آزاد و ﻣﺴﺘﻘﻞ ﮔﺸﺘﻨﺪ، وﻟﻰ دﯾﺮى ﻧﮕﺬﺷﺖ، ﮐﻪ دوﺑﺎره ﻣﻄﯿﻊ ﺷﺪﻧﺪ (ﻣﻘﺼﻮد
اﻃﺎﻋﺖ از ﻣﺎدىﻫﺎ اﺳﺖ). در ﺟﺎى دﯾﮕﺮ (ﮐﺘﺎب 1 ﺑﻨﺪ 101) ﻣﻮرخ ﻣﺬﮐﻮر ﮔﻮﯾﺪ، ﻋﺪه ﻃﻮاﺋﻒ
ﻣﺎدى ﺷﺶ اﺳﺖ: ﺑﻮسﻫﺎ، ﭘﺎرﺗﺎﮐﻨﻬﺎ، ﺳﺘﺮوﺧﺎﺗﻬﺎ، آرىﺳﺎﻧﺖﻫﺎ، ﺑﻮدىﻫﺎ، ﻣﻎﻫﺎ. از ﻓﺤﻮاى ﮐﻼم
ﻫﺮودوت در ﺑﻨﺪ 96 ﮐﺘﺎب اوﻟﺶ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺮﻣﯿﺂﯾﺪ، ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از دﯾﻮﮐﺲ، ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺷﺎه ﻣﺎد، ﻫﺮﯾﮏ از
ﻃﻮاﺋﻒ ﻣﺎدى زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﺳﯿﺎﺳﻰ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ داﺷﺘﻪ، اﻣﺎ ﻗﻮل ﻣﻮرخ ﻣﺬﮐﻮر، ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﭘﺎﻧﺼﺪ
ﺳﺎل ﺗﺎﺑﻊ آﺳﻮر ﺑﻮدﻧﺪ (ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ 754 -1274 ق. م)، ﻣﻮاﻓﻖ ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى ﻧﯿﺴﺖ، ﻣﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ
ﺑﮕﻮﺋﯿﻢ آﺳﻮر ﭘﯿﺶ از 838 ق. م ﻫﻢ ﻣﺎدﯾﻬﺎ را در اﻃﺎﻋﺖ ﺧﻮد داﺷﺘﻪ، ﺑﻰاﯾﻨﮑﻪ اﺳﻤﻰ از آﻧﻬﺎ ﺑﺮده
ﺑﺎﺷﺪ، وﻟﻰ اﯾﻦ ﻓﺮض ﺑﺮﺧﻼف ﻋﺎدات ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن آﺳﻮر اﺳﺖ، ﮐﻪ ﻣﻘﯿﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ
ﺑﻤﻠﻞ و ﻃﻮاﺋﻒ ﻣﻐﻠﻮﺑﻪ در ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎ ﺑﻨﻮﯾﺴﺎﻧﻨﺪ.ﻓﺮض دﯾﮕﺮ ﺻﺤﯿﺤﺘﺮ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﯿﺂﯾﺪ، ﺗﻮﺿﯿﺢ آﻧﮑﻪ ﻫﺮودوت در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد دوﻟﺖ ﺑﺎﺑﻞ و آﺳﻮر را
ﯾﮑﻰ داﻧﺴﺘﻪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﺠﺎى دوﻟﺖ و ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺑﺎﺑﻞ، آﺳﻮر ﻧﻮﺷﺘﻪ، و ﭼﻮن دوﻟﺖ ﺑﺎﺑﻞ
ﻗﺴﻤﺖﻫﺎﺋﻰ را از ﻓﻼت اﯾﺮان ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎﻫﺎن ﮐﻨﻮﻧﻰ ﻣﺪﺗﻬﺎ در ﺗﺼﺮّف ﺧﻮد داﺷﺘﻪ و اﯾﻦ ﻗﺴﻤﺘﻬﺎ
در دوره ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺟﺰو ﻣﺎد ﺑﻮده، ﻫﺮودوت ﺗﺴﻠﻂ ﺑﺎﺑﻞ را ﺑﺮ اﯾﻦ ﺻﻔﺤﺎت ﺟﺰو ﺗﺴﻠﻂ آﺳﻮر ﻗﻠﻤﺪاد
ﮐﺮده. ﺑﺮس ﻣﻮرخ ﮐﻠﺪاﻧﻰ ﺑﺎﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﺑﻮد، ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ در 2500 ﺳﺎل ق. م ﺑﺎﺑﻞ را ﺗﺴﺨﯿﺮ و
224 ﺳﺎل در آﻧﺠﺎ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ، وﻟﻰ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ، ﮐﻪ ﻣﺮدﻣﻰ از ﻓﻼت اﯾﺮان ﻣﺎﻧﻨﺪ
(ﮐﺎﺳﻰﻫﺎ) ﺑﺎﺑﻞ را ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ و، ﺑﻤﻨﺎﺳﺒﺖ اﯾﻨﮑﻪ از ﻃﺮف ﻏﺮﺑﻰ ﻓﻼت اﯾﺮان ﺑﺒﺎﺑﻞ رﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ، ﺑﺮس اﯾﻦ
ﻣﺮدم را ﻣﺎدى داﻧﺴﺘﻪ، زﯾﺮا در زﻣﺎن ﺑﺮس اﯾﻦ ﺻﻔﺤﺎت ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﻣﺎد ﺑﻮد، ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ذﮐﺮى، ﮐﻪ ﻣﻮرخ
ﻣﺬﮐﻮر از ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﮐﺮده، ﻧﺎﺷﻰ از اﺷﺘﺒﺎه ﺑﻮده.

ﺗﯿﺮﻫﺎى اﯾﺸﺎن ﺗﯿﺰ و ﺗﻤﺎﻣﻰ ﮐﻤﺎنﻫﺎى اﯾﺸﺎن زده ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺳﻢﻫﺎى اﺳﺒﺎن اﯾﺸﺎن

ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻨﮓ ﺧﺎرا و ﭼﺮخﻫﺎى اﯾﺸﺎن ﻣﺜﻞ ﮔﺮدﺑﺎد ﺑﺸﻤﺎر ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ. ﻏﺮّش اﯾﺸﺎن ﻣﺜﻞ ﺷﯿﺮ ﻣﺎده، و
ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﯿﺮان ژﯾﺎن ﻏﺮّش ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮐﺮد ..... و اﮔﺮ ﮐﺴﻰ ﺑﺰﻣﯿﻦ ﺑﻨﮕﺮد، اﯾﻨﮏ ﺗﺎرﯾﮑﻰ و ﺗﻨﮕﻰ اﺳﺖ و
ﻧﻮر در اﻓﻼك آن ﺑﻈﻠﻤﺖ ﻣﺒﺪل ﺷﺪه». ﭼﻮن ﮐﯿﻤﺮىﻫﺎ از ﻣﺮدﻣﺎن آرﯾﺎﻧﻰ ﺑﻮدهاﻧﺪ، آﻣﺪن آﻧﻬﺎ
ﺑﺂﺳﯿﺎى ﻏﺮﺑﻰ ﺟﺰو ﻫﻤﺎن ﺳﯿﻞ آرﯾﺎﻧﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ از ﺷﻤﺎل ﺑﻄﺮف آﺳﯿﺎى ﻏﺮﺑﻰ از ﻗﺮون ﻗﺒﻞ ﺷﺮوع
ﺷﺪه ﺑﻮد و ﺗﺎ اﯾﻦ زﻣﺎن اﻣﺘﺪاد داﺷﺖ. از ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺧﯿﻠﻰ
ﭘﯿﺶ از ﮐﯿﻤﺮﯾﻬﺎ ﺑﺼﻔﺤﺎت ﻣﺠﺎور آﺳﻮر آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. ﺑﺎرى ﭘﺎدﺷﺎه وان (ارﮔﯿﺸﺘﻰ) ﺑﺎ زﺣﻤﺎت زﯾﺎد
ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺧﻮد را از ﮐﯿﻤﺮﯾﻬﺎ دﻓﺎع ﮐﺮد، ﺑﻌﺪ ﻗﺴﻤﺘﻰ از اﯾﻦ ﻣﺮدم ﺑﺂﺳﯿﺎى ﺻﻐﯿﺮ رﻓﺖ و ﻗﺴﻤﺖ دﯾﮕﺮ
ﺑﻄﺮف ﺟﻨﻮب رواﻧﻪ ﮔﺮدﯾﺪه در ﻣﺎنّ «1» ﺑﺮﻗﺮار ﺷﺪ و در اﯾﻨﺠﺎ دوﻟﺘﻰ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮐﺮد، ﮐﻪ ﺗﻮرﯾﮥ آﻧﺮا
(اﺷﮓﻧﺎز) ﻧﺎﻣﯿﺪه، زﯾﺮا (آﺷﮑﻮز) را ﭘﺴﺮ ﺟﻮﻣﺮ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ. در ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى ﻫﻢ اﺳﻢ اﯾﻦ ﻣﺮدم
را اﺷﮑﻮزا ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ. ﺑﻌﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى دوﻟﺖ وان دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد، (روﺳﺎى دوم) ﭘﺴﺮ
(ارﮔﯿﺸﺘﻰ) ﺑﺮاى ﺣﻔﻆ ﻣﻤﻠﮑﺖ وان از ﮐﯿﻤﺮﯾﻬﺎ، اﺳﺘﺤﮑﺎﻣﺎﺗﻰ ﺑﻨﺎ ﮐﺮده (اﯾﻦ ﮐﺘﯿﺒﻪ از ﮐﺸﻔﯿﺎت ﻫﯿﺌﺖ
آﻟﻤﺎﻧﻰ اﺳﺖ و در ﻣﺤﻠﻰ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ (ﺗﭙﺮاخﻗﻠﻌﻪ) ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه). ﻣﻤﻠﮑﺖ وان ﺑﺎ ﺟﺪ و ﺟﻬﺪ
ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎﻧﺶ از ﮐﯿﻤﺮﯾﻬﺎ ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﺎﻧﺪ، وﻟﻰ ﭘﺲ از آن ﻧﻮﺑﺖ آﺳﻮر رﺳﯿﺪ، ﺗﻮﺿﯿﺢ آﻧﮑﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ
آﺳﻮر ﺣﯿﺪﯾﻦ (در ﺣﺪود 672 ق. م) ﭘﺮ اﺳﺖ از ﺟﻨﮓﻫﺎى آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﺑﺎ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻰ آرﯾﺎﻧﻰ، ﮐﻪ ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ
ﻓﺸﺎر ﺑﻪ ﻧﯿﻨﻮا آورده ﻣﯿﺨﻮاﻫﻨﺪ آﺳﻮر را ﻣﻨﻬﺪم ﮐﻨﻨﺪ.
ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻓﺸﺎر ﻣﺮدﻣﺎن آرﯾﺎﻧﻰ را ﺑﻪ آﺳﻮر در اﯾﻦ زﻣﺎن ﺗﺸﺒﯿﻪ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﻔﺸﺎرى، ﮐﻪ ﻣﺮدﻣﺎن ژرﻣﻨﻰ
ﯾﺎزده ﻗﺮن ﺑﻌﺪ ﺑﺎﻣﭙﺮاﻃﻮرى روم ﻏﺮﺑﻰ دادﻧﺪ. ﻧﺘﯿﺠﻪ در ﻫﺮ دو ﺟﺎ ﯾﮑﻰ ﺷﺪ، ﭼﻪ دوﻟﺖ آﺳﻮر در 606
ق. م از ﭘﺎى درآﻣﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﻣﭙﺮاﻃﻮرى ﻣﺰﺑﻮر ﻫﻢ در 476 م. ﻣﻨﻘﺮض ﺷﺪ. آﺳﻮر ﺣﯿﺪﯾﻦ، ﮐﻪ ﻓﺎﺗﺢ
ﻣﺼﺮ و در ﺗﻤﺎم آﺳﯿﺎى ﻏﺮﺑﻰ ﺣﮑﻤﺮان ﻣﻄﻠﻖ ﺑﻮد (ﻧﯿﻤﻪ اول ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ ق. م) از وﺣﺸﺖ اﯾﻦ ﻣﺮدﻣﺎن
ﺑﺮ ﺧﻮد ﻣﯿﻠﺮزﯾﺪ و از ﺧﺪاﯾﺎن آﺳﻮر ﯾﺎرى ﻣﻰﻃﻠﺒﯿﺪ. در اﺑﺘﺪاء ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﺟﺪاﺋﻰ ﻃﻮاﺋﻒ آرﯾﺎﻧﻰ از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺂﻧﻬﺎ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪى داﺷﺖ و ﺣﺘﻰ ﺗﺎ ﮐﻮه دﻣﺎوﻧﺪ ﺗﺎﺧﺖ، وﻟﻰ دﯾﺮى ﻧﮕﺬﺷﺖ، ﮐﻪ
 آرﯾﺎﻧﻬﺎ

ﻣﺘﺤﺪ ﺷﺪﻧﺪ و ﻗﺎﺋﺪى در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﭘﯿﺪا ﺷﺪ، ﺗﻮﺿﯿﺢ آﻧﮑﻪ (ﮐﺸﺎترﯾﺖ) ﻣﺎدى ﺑﺎ ﮔﺮوﻫﻰ از ﻣﺎدﯾﻬﺎ،
ﮐﯿﻤﺮﯾﻬﺎ، ﻣﺎﻧّﻰﻫﺎ و ﺳﮑﺎﻫﺎ ﺑﻘﻠﻌﻪ (ﮐﻰﺷﺎﺷﻮ) ﮐﻪ در دل ﺻﻔﺤﻪ (ﭘﺎرﺳﻮا) واﻗﻊ ﺑﻮد، ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮد «1»
ﻣﺎدﯾﻬﺎ در ﺗﺤﺖ اداره اﻣﯿﺮ ﺧﻮد (ﻣﺎﻣﻰﺗﯿﺎرش) ﺑﻮدﻧﺪ و ﺳﮑﺎﻫﺎ ﺑﺴﺮﮐﺮدﮔﻰ (ﺳﭙﺎﮐﺎ) ﻧﺎﻣﻰ. ﺳﮑﺎﻫﺎى
دﯾﮕﺮ، ﮐﻪ از ﻃﺎﯾﻔﻪ (ﺳﺎﭘﺎردا) و ﺑﺴﺮدارى ﺷﺨﺼﻰ (دوﺳﺎنﻧﺎ) ﻧﺎم ﺑﻮدﻧﺪ، ﺑﺎﺳﮑﺎﻫﺎى ﻣﺰﺑﻮر اﺗﺤﺎد
داﺷﺘﻨﺪ. در ﺗﻮرﯾﮥ ﻃﺎﯾﻔﻪ (ﺳﺎﭘﺎردا) را (ﺻﻨﺎرد) ﻧﺎﻣﯿﺪهاﻧﺪ (ﮐﺘﺎب ﻋﻮﺑﺪﯾﺎ- ﺟﻤﻠﻪ 20). آﺳﻮر ﺣﯿﺪﯾﻦ،
ﭼﻮن ﻗﻮت آﻧﺎن را دﯾﺪ، در اﺑﺘﺪاء از ﺟﻨﮓ ﺗﺮﺳﯿﺪ و ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺎ ﻣﺬاﮐﺮات آﻧﻬﺎ را ﻣﻼﯾﻢ ﮐﻨﺪ، وﻟﻰ
ﮐﺸﺎترﯾﺖ، ﭼﻮن ﺧﻮد را ﻗﻮى ﻣﯿﺪاﻧﺴﺖ، ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدات ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر را ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺖ و ﭘﺲ از ﺟﻨﮕﻰ
ﺷﮑﺴﺖ ﺧﻮرد، زﯾﺮا ﻫﻨﻮز ﻣﻮﻗﻊ اﻧﻬﺪام آﺳﻮر ﻧﺮﺳﯿﺪه ﺑﻮد. ﺑﺮ اﺛﺮ اﯾﻦ ﺷﮑﺴﺖ (672 ق. م) اﺗﺤﺎد
ﻃﻮاﯾﻒ آرﯾﺎﻧﻰ ﺑﻬﻢ ﺧﻮرد. آﺳﻮر ﺣﯿﺪﯾﻦ از اﯾﻦ ﺷﮑﺴﺖ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮده ﺳﮑﺎﻫﺎﺋﻰ را، ﮐﻪ در
آذرﺑﺎﯾﺠﺎن دوﻟﺘﯽ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ، ﺑﻄﺮف ﺧﻮد ﺟﻠﺐ ﮐﺮد و دﺧﺘﺮ ﺧﻮد را ﺑﭙﺎدﺷﺎه آﻧﻬﺎ
(ﺑﺎرﺗﺎﺗﻮى) ﻧﺎم داد (ﻫﺮودوت اﺳﻢ اﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه را ﭘﺮوتﺛﻰﯾﻮس ﻧﻮﺷﺘﻪ) «2» ﺑﺮ اﺛﺮ اﯾﻦ اﺗﺤﺎد آﺳﻮر
ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺟﻠﻮ ﮐﯿﻤﺮىﻫﺎ را ﺑﮕﯿﺮد و آﻧﻬﺎ ﺑﻄﺮف آﺳﯿﺎى ﺻﻐﯿﺮ رﻓﺘﻨﺪ. از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺬﮐﻮره ﺻﺮﯾﺤﺎ
اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ در ﻧﯿﻤﻪ اول ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ ق. م، در ﻃﺮف ﺷﻤﺎل ﻏﺮﺑﻰ اﯾﺮان دوﻟﺖﻫﺎى ﺳﮑﺎﺋﻰ و
ﻣﺎدى وﺟﻮد داﺷﺘﻪ و اﯾﻨﻬﺎ ﮔﺎﻫﻰ ﺑﺎﻫﻢ ﺑﺮ ﺿﺪ آﺳﻮر ﻣﺘﺤﺪ ﻣﯿﺸﺪﻧﺪ، وﻟﻰ آﺳﻮر در ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺗﻮﻟﯿﺪ
ﻧﻔﺎق ﮐﺮده اﺿﻤﺤﻼل آﺳﻮر را ﺑﻪ ﺗﺄﺧﯿﺮ ﻣﻰاﻧﺪاﺧﺖ. راﺟﻊ ﺑﻪ (ﮐﺸﺎترﯾﺖ) ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰآﯾﺪ، ﮐﻪ
اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ اﺳﻤﻰ ﻧﺒﻮده، ﺑﻠﮑﻪ ﭘﺎدﺷﺎه را ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﮐﺸﺎترﯾﺖ ﻣﻰﮔﻔﺘﻨﺪ، زﯾﺮا دارﯾﻮش اول در ﮐﺘﯿﺒﻪ
ﺑﯿﺴﺘﻮن در ﺑﺎب ﺷﻮرش ﻣﺎد ﮔﻮﯾﺪ «ﻓﺮورﺗﯿﺶ ﻧﺎﻣﻰ ﯾﺎﻏﻰ ﺷﺪ و ﺑﻤﺮدم ﮔﻔﺖ، ﻣﻦ ﮐﺸﺎت رﯾﺘﻢ از
دودﻣﺎن ﻫﻮوخﺷﺘﺮ» (ﺳﺘﻮن دوم ﺑﻨﺪ 5 ﮐﺘﯿﺒﻪ ﺑﺰرگ). از ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى ﺑﺎز ﻣﺴﺘﻔﺎد ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ در 674 ق. م آﺳﻮر ﺣﯿﺪﯾﻦ ﺑﻄﺮف ﻣﺸﺮق راﻧﺪه و اﻣﯿﺮ ﻣﺤﻠﻰ را ﺑﺎ اﺗﺒﺎع او اﺳﯿﺮ ﮐﺮده. ﺑﻌﺪ ﺑﺮ
 اﺛﺮ اﯾﻦ ﻓﺘﺢ ﺳﺎﯾﺮ اﻣﯿﺮان ﻣﺎد ﺑﺎ ﻫﺪاﯾﺎى زﯾﺎد، ﮐﻪ ﻋﺒﺎرت از اﺳﺒﻬﺎى

ﻣﺎدى و ﻻﺟﻮرد ﺑﻮد «1»، ﺑﻪ ﻧﯿﻨﻮا رﻓﺘﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺳﻠﻄﺎن آﺳﻮر را درﺧﻮاﺳﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ.
از اﯾﻦ ﺑﺒﻌﺪ ﺣﺪود آﺳﻮر از ﻣﺎد ﻫﻢ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺼﻔﺤﺎت ﻣﺠﺎور آن از ﻃﺮف ﻣﺸﺮق اﻣﺘﺪاد ﯾﺎﻓﺖ. از
ﻗﺮاﺋﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻰآﯾﺪ، ﮐﻪ در اﯾﻦ زﻣﺎن ﺣﺪود دوﻟﺖ آﺳﻮر از ﻃﺮف ﻣﺸﺮق ﺑﻪ ﮐﻨﺎر ﮐﻮﯾﺮ ﺑﺰرگ
(ﻟﻮت) رﺳﯿﺪه ﺑﻮد و آﺳﻮرىﻫﺎ اﯾﻦ ﺣﺪ را آﺧﺮ دﻧﯿﺎ ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ.
در اﯾﻦ ﻋﻬﺪ، ﮐﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮش راﺟﻊ ﺑﺰﻣﺎﻧﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ دوﻟﺖ ﺑﺰرگ ﻣﺎد ﻫﻨﻮز ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد، ﺣﺪود
اراﺿﻰ ﻣﺎدىﻧﺸﯿﻦ، ﻣﻮاﻓﻖ آﻧﭽﻪ از ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى ﺑﺮﻣﻰآﯾﺪ، ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻮده: وﻻﯾﺖ ﻫﻤﺪان،
آذرﺑﺎﯾﺠﺎن، ﻗﺴﻤﺘﻰ از ﮐﺮدﺳﺘﺎن و ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎه.
ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻫﻤﺴﺎﯾﻪ ﻣﺎد در اﯾﻦ ﻋﻬﺪ از ﻃﺮف ﺷﻤﺎل ﻏﺮﺑﻰ دوﻟﺖ آرارات ﺑﻮد و ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ آﻧﺮا ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در
ﻓﻮق ذﮐﺮ ﺷﺪ وان ﻣﻰﻧﺎﻣﯿﺪﻧﺪ. از ﻃﺮف ﺟﻨﻮب ﻣﺎدىﻫﺎ ﺑﺎ ﮐﻠﺪه و ﻋﯿﻼم ﯾﺎ ﺑﺎ ﻣﺘﺼﺮﻓﺎت آﻧﻬﺎ ﻫﻤﺠﻮار
ﺑﻮدﻧﺪ. ﺑﻌﺪﻫﺎ وﻗﺘﯿﮑﻪ دوﻟﺖ ﻣﺎد ﻗﻮت ﯾﺎﻓﺖ ﺣﺪود ﺧﻮد را ﺗﻮﺳﻌﻪ داد ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ذﯾﻞ ﺑﯿﺎﯾﺪ. از ﺗﺎرﯾﺦ
ﺑﺎﺑﻞ و ﻋﯿﻼم روﺷﻦ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺻﻔﺤﺎﺗﻰ از ﻗﺴﻤﺖ ﻏﺮﺑﻰ ﻓﻼت اﯾﺮان در ﺗﺤﺖ ﺳﻠﻄﻪ و ﻧﻔﻮذ ﺑﺎﺑﻞ ﺑﻮد
و، وﻗﺘﻰ ﮐﻪ آﺳﻮر ﻗﻮت ﻣﻰﯾﺎﻓﺖ، اﯾﻦ ﺻﻔﺤﺎت و وﻻﯾﺎت ﻣﺎد در ﺗﺤﺖ ﺗﺴﻠﻂ آﺳﻮر درﻣﯿﺎﻣﺪ. از
اﯾﻨﺠﺎ ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺳﮑﻨﻪ اﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖﻫﺎى ﻓﻼت اﯾﺮان در ﻣﺪت ﻗﺮون ﻋﺪﯾﺪه ﺑﺎ اﺧﻼق و ﻋﺎدات و
ﺗﻤﺪن ﺑﺎﺑﻠﻰ و آﺳﻮرى آﺷﻨﺎ ﺷﺪه در ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ آن درآﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﺑﺮاى ﻓﻬﻢ ﺑﻌﺾ ﺗﻔﺎوتﻫﺎ، ﮐﻪ در ﻗﺮون ﺑﻌﺪ ﺑﯿﻦ آرﯾﺎﻧﻬﺎى ﻏﺮﺑﻰ و ﺷﺮﻗﻰ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﯿﺸﻮد، اﻫﻤﯿﺖ دارد و ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ
درﻧﻈﺮ داﺷﺖ، ﮐﻪ ﮐﻮﻫﻬﺎ و ﺟﺎﻫﺎى ﻣﺴﺘﺤﮑﻢ ﺻﻔﺤﺎت ﻏﺮﺑﻰ ﻓﻼت اﯾﺮان ﺑﺮاى ﺳﮑﻨﻪ ﻣﺎد و ﻏﯿﺮه
ﭘﻨﺎهﮔﺎﻫﻬﺎﺋﻰ از ﻇﻠﻢ و ﺟﻮر آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﺑﻮد، ﻫﺮ زﻣﺎن ﻣﻮﻗﻊ و ﻓﺮﺻﺘﻰ ﺑﺪﺳﺖ آﻧﻬﺎ ﻣﯿﺎﻓﺘﺎد، ﺑﺮ ﺿﺪ آﺳﻮر
ﻗﯿﺎم ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ و ﻗﺸﻮنﮐﺸﻰﻫﺎى ﭘﻰدرﭘﻰ آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﺑﺎﯾﻦ ﺻﻔﺤﺎت، ﺧﺮاب ﮐﺮدن ﺷﻬﺮﻫﺎ، ﻧﺎﺑﻮد
ﺳﺎﺧﺘﻦ اﻫﺎﻟﻰ، ﺑﺮدن اﺳﺮاى زﯾﺎد ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﻘﺼﻮد ﺑﻌﻤﻞ ﻣﯿﺎﻣﺪ، ﮐﻪ اﻫﺎﻟﻰ را ﺿﻌﯿﻒ و ﻧﺎﺗﻮان ﮐﻨﻨﺪ. اﯾﻦ
ﻓﺸﺎرﻫﺎ و ﺻﺪﻣﺎت ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻣﺎدﯾﻬﺎ را ﺑﺨﻮد آورده ﻣﺘﺤﺪ ﮐﺮد، از اﯾﻦ زﻣﺎن دوﻟﺘﻬﺎى ﮐﻮﭼﮏ ﻣﻠﻮك
 اﻟﻄﻮاﺋﻔﻰ ﻣﺎد ﺑﻬﻢ ﭘﯿﻮﺳﺘﻨﺪ و ﺑﻨﺎى دوﻟﺖ ﺑﺰرگ ﻣﺎد ﮔﺬارده ﺷﺪ.

ﺑﺎﯾﻦ ﺳﺌﻮال ﮐﻪ ﮐﻰ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﻔﻼت اﯾﺮان آﻣﺪهاﻧﺪ، ﺟﻮاب ﻣﺤﻘﻘﻰ ﻧﻤﯿﺘﻮان داد، ﯾﻌﻨﻰ ﺗﺎرﯾﺦ آﻣﺪن آﻧﻬﺎ
 ﻫﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺎرﯾﺦ آﻣﺪن آرﯾﺎﻧﻬﺎى دﯾﮕﺮ ﺑﻔﻼت اﯾﺮان ﻣﺤﻘﻘﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﺸﺪه

و، ﭼﻮن راﺟﻊ ﺑﺎﯾﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ  آﻧﭽﻪ ﻻزم ﺑﻮده ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﯾﻢ، ﺗﮑﺮار را ﻻزم ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ
ﺑﻪ ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى، ﮐﻪ در آن ذﮐﺮى از ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺷﺪه ﻣﯿﮕﺬرﯾﻢ. ﺗﯿﮕﻼتﭘﺎﻟﺴﺮ «1» اول، ﮐﻪ در
 

ﺣﺪود 1100 ق. م ﺳﻠﻄﻨﺖ داﺷﺖ، ﺑﺼﻔﺤﺎﺗﻰ، ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺟﺰو ﻣﺎد ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯿﺸﺪ، ﻟﺸﮑﺮ ﮐﺸﯿﺪه از
زاﮔﺮس ﯾﺎ ﮐﻮﻫﻬﺎى ﮐﺮدﺳﺘﺎن ﮔﺬﺷﺖ، وﻟﻰ او اﺳﻤﻰ از ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻧﺒﺮده و ﺑﯿﺎﻧﺎت او ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺨﺘﺼﺮى
اﺳﺖ از ﺟﺎﻫﺎﺋﻰ، ﮐﻪ ﺗﺼﺮف ﮐﺮده ﺑﻮد. ﭘﺲ از او ﺷﻠﻢ ﻧﺼﺮ دوم در 844 ق. م ﺑﻪ (ﻧﻤﺮى)، ﮐﻪ ﺣﺎﻻ
ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﮐﺮدﺳﺘﺎن اﺳﺖ، داﺧﻞ ﺷﺪ. اﯾﻦ ﺻﻔﺤﻪ ﻗﺒﻞ از آن ﻣﺪتﻫﺎ در ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ ﺑﺎﺑﻠﻰﻫﺎ ﺑﻮد و
اﻣﯿﺮ آن (ﻣﺮدوك ﻣﻮدﯾﮏ) ﻧﺎم داﺷﺖ. ﻫﻤﯿﻨﮑﻪ آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪﻧﺪ، او ﻓﺮار ﮐﺮد و ﺧﺰاﻧﻪ و
اﻣﻮاﻟﺶ ﺟﺰو ﻏﻨﺎﺋﻢ ﻓﺎﺗﺤﯿﻦ ﮔﺮدﯾﺪ. ﺑﻌﺪ ﺷﻠﻢ ﻧﺼﺮ (ﯾﺎﻧﺰو) ﻧﺎﻣﻰ را از (ﮐﺎﺳﯿﻬﺎ) ﺑﺎﻣﺎرت اﯾﻦ ﺻﻔﺤﻪ
ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮد، وﻟﻰ، ﭼﻮن (ﯾﺎﻧﺰو) ﯾﺎﻏﻰ ﺷﺪ، ﺷﻠﻢ ﻧﺼﺮ در ﺳﺎل 838 ق. م ﺑﺎز ﺑﺎﯾﻦ ﺻﻔﺤﻪ ﻟﺸﮕﺮ ﮐﺸﯿﺪه
ﺷﻮرﺷﯿﻬﺎ را ﺑﺠﻨﮕﻞ راﻧﺪ، ﺑﺼﻔﺤﻪ ﻫﻤﺠﻮار ﮐﻪ (ﭘﺎرﺳﻮا) ﯾﺎ (ﭘﺎرﺳﻮاش) ﻧﺎم داﺷﺖ رﻓﺖ و 28 اﻣﯿﺮ ﯾﺎ
ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺤﻞّ را اﺳﯿﺮ ﮐﺮد. ﺑﻌﺪ او ﺑﻤﻤﻠﮑﺖ (آﻣﺎداى) و ﺧﺮﺧﺎر درآﻣﺪ (ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺤﻞ
آﺧﺮى ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎﻫﺎن اﻣﺮوزى ﺑﻮده) و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﯾﺎﻧﺰو را دﺳﺘﮕﯿﺮ ﮐﺮده ﺑﻪ آﺳﻮر ﺑﺮد. اﯾﻦ اول
دﻓﻌﻪاﯾﺴﺖ، ﮐﻪ اﺳﻢ ﻣﺎدﯾﻬﺎ در ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى ذﮐﺮ ﺷﺪه و در اﯾﻨﮑﻪ ﻣﻘﺼﻮد از (آﻣﺎداى) ﻫﻤﺎن
ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﻮدهاﻧﺪ ﺗﺮدﯾﺪى ﻧﯿﺴﺖ، زﯾﺮا ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻫﻢ ﺳﻼﻃﯿﻦ آﺳﻮر در ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى ﺧﻮد ﻣﺎدﯾﻬﺎ را ﺑﺎﯾﻦ اﺳﻢ
ﻧﺎﻣﯿﺪهاﻧﺪ. اﻣﺎ در ﺑﺎب ﻣﺮدم (ﭘﺎرﺳﻮا) ﻣﺤﻘﻖ ﻧﯿﺴﺖ، ﮐﻪ ﻣﻘﺼﻮد از اﯾﻦ اﺳﻢ ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ ﺑﻮدهاﻧﺪ ﯾﺎ ﻣﺮدﻣﻰ
دﯾﮕﺮ. ﺷﻤﺴﻰ اداد، ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﺷﻠﻢ ﻧﺼﺮ، اﺳﻢ ﻣﺎدﯾﻬﺎ را ﺑﺮده و ﮔﻔﺘﻪ، ﮐﻪ ﻣﻤﻠﮑﺖ آﻧﻬﺎ را ﺗﺴﺨﯿﺮ ﮐﺮد و
ﺑﺎج از آﻧﻬﺎ ﮔﺮﻓﺖ. از اﯾﻨﮑﻪ ﻟﺸﮑﺮﮐﺸﻰ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﺑﺎﯾﻦ ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺷﺪه و آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﺷﻬﺮﻫﺎى زﯾﺎد ﺧﺮاب
ﮐﺮدهاﻧﺪ، از ﻋﺪه زﯾﺎد اﺳﺮاء و ﻧﯿﺰ از ﻏﻨﺎﺋﻢ ﺑﯿﺸﻤﺎر، ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻤﻠﮑﺖ آﺑﺎد و ﭘﺮﺟﻤﻌﯿﺖ
ﺑﻮده.
ادادﻧﯿﺮارى ﺳﻮم در 810 ق. م ﺑﻪ ﻣﺎد ﻟﺸﮑﺮ ﮐﺸﯿﺪه ﺻﻔﺤﺎت ﻏﺮﺑﻰ ﻓﻼت اﯾﺮاﻧﺮا ﺗﺼﺮف ﮐﺮد. زن او

(ﺗﻤﻮراﻣﺎت) را ﺷﺎﻫﺰاده ﺧﺎﻧﻢ ﺑﺎﺑﻠﻰ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ و ﺑﻌﻀﻰ ﺗﺼﻮر

ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ، ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺪ ﺳﻤﯿﺮاﻣﯿﺲ «1» ﻣﻠﮑﻪ داﺳﺘﺎﻧﻰ آﺳﻮر ﻫﻤﯿﻦ زن ﺑﻮده. ﺗﯿﮕﻼتﭘﺎﻟﺴﺮ ﭼﻬﺎرم در 744
ق. م ﺑﻪ ﻣﺎد ﻟﺸﮑﺮ ﮐﺸﯿﺪه ﻃﻮاﺋﻒ آﻧﺮا، ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﻧﻔﺎﻗﺸﺎن ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ، ﯾﮑﻰ ﺑﻌﺪ از دﯾﮕﺮى ﺷﮑﺴﺖ

داد، از ﻣﻤﻠﮑﺖ ﻣﺎد ﻗﺴﻤﺘﻬﺎﺋﻰ را، ﮐﻪ ﺑﻪ آﺳﻮر ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮ ﺑﻮد، ﺑﻤﻤﺎﻟﮏ ﺧﻮد ﺿﻤﯿﻤﻪ ﮐﺮد و ﺑﯿﺶ از
ﺷﺼﺖ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ اﺳﯿﺮ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎ ﮔﻠﻪﻫﺎى زﯾﺎد از ﮔﺎو، ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ، ﻗﺎﻃﺮ و ﺷﺘﺮ ﺑﻪ ﮐﺎﻻه (ﮐﺎﻟﺢ ﺗﻮرﯾﮥ)
ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ آﺳﻮر ﺑﺮد.
ﺑﻌﺪ ﯾﮑﻰ از ﺳﺮﮐﺮدﮔﺎن آﺳﻮرى از ﻣﺎد ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺗﺎ ﺑﯿﮑﻨﻰ «2» ﯾﺎ ﮐﻮه ﻻﺟﻮرد، (دﻣﺎوﻧﺪ ﮐﻨﻮﻧﻰ) راﻧﺪ.
آﺳﻮرﯾﻬﺎ اﯾﻨﺠﺎ را آﺧﺮ دﻧﯿﺎ ﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ و ﺳﺮدار ﻓﺎﺗﺢ ﻣﻮرد اﺣﺘﺮاﻣﺎت ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﮔﺮدﯾﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺗﻤﺎم
ﺑﺰرﮔﺎن و ﺳﺮﮐﺮدﮔﺎن آﺳﻮر ﺑﺎﺳﺘﻘﺒﺎل او ﺷﺘﺎﻓﺘﻪ ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﮑﺮﯾﻤﺶ ﮐﺮدﻧﺪ. در 737 ق. م ﻣﺎد ﺑﺎز
ﻣﻌﺮض ﺗﺎﺧﺖوﺗﺎز و ﻏﺎرت آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﮔﺮدﯾﺪ، ﺑﻄﻮرﯾﮑﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ وﺳﺎﺋﻞ زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ را ﻓﺎﻗﺪ ﺷﺪﻧﺪ.
اﯾﻨﺪﻓﻌﻪ ﺻﻔﺤﺎت دوردﺳﺖ ﻣﺎد و ﮐﻮﻫﻬﺎ، ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﭘﻨﺎه ﮔﺎه اﻫﺎﻟﻰ و ﺑﺰرﮔﺎن ﻣﺎد ﺑﻮد، از ﺗﻌﺪﯾﺎت و
ﻏﺎرت آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﻣﺼﻮن ﻧﻤﺎﻧﺪ و ﻋﺪه زﯾﺎدى از ﻧﻔﻮس اﺳﯿﺮ ﺷﺪﻧﺪ. ﮐﻠﯿﮥ ﺑﺎﯾﺪ درﻧﻈﺮ داﺷﺖ، ﮐﻪ
آﺳﻮرﯾﻬﺎ ﺑﻌﺪه اﺳﺮا ﺧﯿﻠﻰ اﻫﻤﯿﺖ ﻣﯿﺪادﻧﺪ، ﭼﻪ آﻧﻬﺎ را در آﺳﻮر ﺑﻪ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻗﺼﻮر، ﺷﻬﺮﻫﺎ و ﺑﻨﺎﻫﺎى
دﯾﮕﺮ ﻣﯿﮕﻤﺎﺷﺘﻨﺪ. اﻏﻠﺐ ﺑﻨﺎﻫﺎى ﻣﻌﻈﻢ آﺳﻮر ﺑﺪﺳﺘﺮﻧﺞ اﺳﺮا ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد.
ﺳﺎرﮔﻦ «3» دوم در 722 ق. م ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻄﯿﻦ ﺟﻨﮓ ﮐﺮده ﺳﺎﻣﺮه را ﮔﺮﻓﺖ و ﻋﺪهاى زﯾﺎد از ﺑﻨﻰ اﺳﺮاﺋﯿﻞ
اﺳﯿﺮ ﮐﺮده ﺑﻪ آﺳﻮر ﺑﺮد. ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﺗﻮرﯾﮥ ذﮐﺮ ﺷﺪه، آﺳﻮرﯾﻬﺎ اﺳﺮا را ﺑﺸﻬﺮ ﮐﺎﻟﺢ و ﺧﺎﺑﻮر (ﺑﺮ ﻧﻬﺮ
ﺟﻮزان) و ﺷﻬﺮﻫﺎى ﻣﺎد ﺑﺮده در آﻧﺠﺎﻫﺎ ﻧﺸﺎﻧﺪﻧﺪ (ﮐﺘﺎب دوم ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن، ﺑﺎب 4» (18 -17». ﻣﻘﺼﻮد
از ﺷﻬﺮﻫﺎى ﻣﺎد ﺷﻬﺮﻫﺎﺋﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ در زﻣﺎن ﺗﯿﮕﻼت ﭘﺎﻟﺴﺮ ﭼﻬﺎرم ﺑﺂﺳﻮر اﻟﺤﺎق ﺷﺪه ﺑﻮد. ﺳﺎرﮔﻦ
 دوم ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﺑﺎ ﻣﺮدم (ﻣﻨّﺎى) «5» ﺟﻨﮓ ﮐﺮد و ﭘﺎدﺷﺎه آﻧﻬﺎ را، ﮐﻪ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ (دﯾﺎاﮐّﻮ) ﺑﻮد.

ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺳﺎرت ﺑﺮد. ﻣﺮدم ﻣﺰﺑﻮر در آذرﺑﺎﯾﺠﺎن، در ﻃﺮف ﺟﻨﻮﺑﻰ درﯾﺎﭼﻪ اروﻣﯿﻪ ﻣﯿﺰﯾﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﻣﺎدﯾﻬﺎ
ﻗﺮاﺑﺖ داﺷﺘﻨﺪ اﯾﻦ ﺷﺨﺺ ﺑﺮﺧﻼف ﻣﻌﻤﻮل آﺳﻮرﯾﻬﺎ، ﺑﺎوﺟﻮد اﯾﻨﮑﻪ اﺳﯿﺮ ﺷﺪ، زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪ و او را
ﺑﻤﺤﻠﻰ در ﺷﺎم ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ (ﺣﻤﺎة) «1» ﺗﺒﻌﯿﺪ ﮐﺮدﻧﺪ. (دﯾﺎاﮐّﻮ) را ﺑﻌﺾ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺑﺎ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺷﺎه ﻣﺎد،
ﮐﻪ ﻫﺮودوت اﺳﻤﺶ را (دﯾﻮﮐﺲ) ﻧﻮﺷﺘﻪ، ﺗﻄﺒﯿﻖ ﮐﺮدهاﻧﺪ. اﯾﻦ ﻇﻦّ از ﺷﺒﺎﻫﺖ ﻧﺎم و ﻧﯿﺰ از اﯾﻨﺠﺎ
ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه، ﮐﻪ آﺳﻮرىﻫﺎ وﻻﯾﺖ دﯾﺎاﮐّﻮ را در ﻣﺎد ﺑﻌﺪ از ﺗﺒﻌﯿﺪ او ﺑﺸﺎم ﺑﯿﺖ دﯾﺎاﮐّﻮ، ﯾﻌﻨﻰ ﺧﺎﻧﻪ
دﯾﺎاﮐﻮ ﻧﺎﻣﯿﺪهاﻧﺪ. ﭘﺲ از اﯾﻦ واﻗﻌﻪ 22 ﻧﻔﺮ از اﻣﯿﺮان و ﺑﺰرﮔﺎن ﻣﺎد ﺑﭙﺎى ﭘﺎدﺷﺎه آﺳﻮر اﻓﺘﺎده ﺑﺎ ﺳﻮﮔﻨﺪ
ﺑﺎو ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﻧﺪ. از ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد ﮐﻪ در ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺳﺎرﮔﻦ دوم (701 -722 ق. م)
ﭘﺴﺮ او (ﺳﻨﺎﺧﺮﯾﺐ) «2»، واﻟﻰ آﺳﻮر در ﯾﮑﻰ از اﯾﺎﻻت ﺷﻤﺎﻟﻰ، ﺑﭙﺪر ﺧﻮد ﻣﯿﻨﻮﯾﺴﺪ، ﮐﻪ ﻣﺮدﻣﺎن زﯾﺎد
از ﻃﺮف ﺷﻤﺎل ﺑﻤﻤﻠﮑﺖ وان ﻓﺸﺎر ﻣﻰدﻫﻨﺪ و (ارﮔﯿﺸﺘﻰ دوم) ﭘﺎدﺷﺎه وان ﺑﺎ زﺣﻤﺖ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻣﯿﮑﻨﺪ.
وﻻت دﯾﮕﺮ آﺳﻮر اﯾﻦ ﻣﺮدﻣﺎن را ﮔﺎﻣﯿﺮا ﻣﯿﻨﺎﻣﻨﺪ، ﺗﻮرﯾﮥ اﯾﻦ ﻣﺮدم را (ﺟﻮﻣﺮ) و ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ
ﮐﯿﻤﺮوى «3» ﻧﺎﻣﯿﺪهاﻧﺪ. ﭘﯿﺪاﯾﺶ اﯾﻦ ﻣﺮدم ﻗﻮى و ﺳﻠﺤﺸﻮر، ﮐﻪ از ﺳﻮاﺣﻞ درﯾﺎى آزوف و از راه
ﻗﻔﻘﺎز ﺑﺤﻮاﻟﻰ ﻓﻼت اﯾﺮان آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از ﺗﻮرﯾﮥ دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد، وﺣﺸﺖ ﻏﺮﯾﺒﻰ در آن زﻣﺎن
اﯾﺠﺎد ﮐﺮده ﺑﻮد. اﺷﻌﯿﺎء ﮔﻮﯾﺪ (ﮐﺘﺎب اول ﺑﺎب ﭘﻨﺠﻢ) «4»: «ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺧﺸﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻗﻮم ﺧﻮد
ﻣﺸﺘﻌﻞ ﺷﺪه و دﺳﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮ اﯾﺸﺎن دراز ﮐﺮده، اﯾﺸﺎن را ﻣﺒﺘﻼ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ و ﮐﻮﻫﻬﺎ ﺑﻠﺮزﻧﺪ و
ﻻﺷﻬﺎى اﯾﺸﺎن در ﻣﯿﺎن ﮐﻮﭼﻪﻫﺎ ﻣﺜﻞ ﻓﻀﻼت ﮔﺮدﯾﺪه. ﺑﺎوﺟﻮد اﯾﻦﻫﻤﻪ، ﻏﻀﺐ او ﺑﺮﻧﮕﺮدﯾﺪ و دﺳﺖ
وى ﺗﺎﮐﻨﻮن دراز اﺳﺖ و ﻋﻠﻤﻰ ﺑﺠﻬﮥ اﻣﺘﻬﺎى ﺑﻌﯿﺪ ﺑﺮﭘﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد و از اﻗﺼﺎى زﻣﯿﻦ ﺑﺮاى اﯾﺸﺎن
ﺻﻔﯿﺮ ﺧﻮاﻫﺪ زد و اﯾﺸﺎن ﺗﻌﺠﯿﻞ ﮐﺮده ﺑﺰودى ﺧﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ ...

 

ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻰ ﺑﻮدﻧﺪ آرﯾﺎﻧﻰﻧﮋاد، ﮐﻪ در اﺑﺘﺪاى ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ ﯾﺎ آﺧﺮ ﻗﺮن ﻫﺸﺘﻢ ق. م دوﻟﺖ ﻣﺎد را ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﺮدﻧﺪ. ﮔﻮﺋﯿﻢ آرﯾﺎﻧﻰﻧﮋاد، زﯾﺮا اﭘﺮ ﺧﺎورﺷﻨﺎس ﻓﺮاﻧﺴﻮى «1» آﻧﻬﺎ را ﺗﻮراﻧﻰ آﻟﺘﺎﺋﻰ ﻣﻰداﻧﺴﺖ، وﻟﻰ ﺣﺎﻻ ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ، ﮐﻪ او اﺷﺘﺒﺎه ﮐﺮده و اﺷﺘﺒﺎه او از اﯾﻨﺮاه ﺑﻮد، ﮐﻪ ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﺮد زﺑﺎن ﻧﺴﺨﻪ دوم ﮐﺘﯿﺒﻪ ﺑﯿﺴﺘﻮن دارﯾﻮش اول ﺑﻪ زﺑﺎن ﻣﺎدى ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه و، ﭼﻮن از ﺑﻌﺾ ﮐﻠﻤﺎت آن ﻧﺴﺨﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﯿﮑﺮد، ﮐﻪ زﺑﺎن ﻧﺴﺨﻪ دوم ﻣﻠﺘﺼﻖ اﺳﺖ، ﺑﺎﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯿﺮﺳﯿﺪ، ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺗﻮراﻧﻰ ﺑﻮدهاﻧﺪ، وﻟﻰ ﺑﻌﺪ ﻣﻌﻠﻮم و ﻣﺤﻘﻖ ﺷﺪ، ﮐﻪ زﺑﺎن ﻧﺴﺨﻪ دوم ﮐﺘﯿﺒﻪ ﺑﯿﺴﺘﻮن، زﺑﺎن ﻋﯿﻼﻣﻰ اﺳﺖ ﻧﻪ ﻣﺎدى و ﺑﺎ اﯾﻦ اﮐﺘﺸﺎف ﻣﺒﻨﺎى ﻋﻘﯿﺪه اﭘﺮ از ﻣﯿﺎن رﻓﺖ. اﮐﻨﻮن ﮐﺴﻰ در آرﯾﺎﻧﻰ ﺑﻮدن ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺗﺮدﯾﺪ ﻧﺪارد و ﻣﺤﻘﻖ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺷﻌﺒﻪاى از آرﯾﺎﻧﻬﺎى اﯾﺮاﻧﻰ ﺑﻮدهاﻧﺪ. ﻫﺮودوت ﻧﯿﺰ، ﻧﻮﺷﺘﻪ ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ در ازﻣﻨﻪ ﻗﺪﯾﻢ ﺧﻮد را آرﯾﺎن ﻣﯿﻨﺎﻣﯿﺪﻧﺪ (ﭘﺎﺋﯿﻦﺗﺮ ﺑﯿﺎﯾﺪ). راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ و دوﻟﺖ ﻣﺎد اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺎ ﺧﯿﻠﻰ ﮐﻢ اﺳﺖ، ﺣﺘﻰ ﻣﯿﺘﻮان ﮔﻔﺖ، ﮐﻪ از دوﻟﺘﻬﺎى ﺑﺰرگ ﻋﻬﺪ ﻗﺪﯾﻢ دوﻟﺘﻰ ﻧﯿﺴﺖ، ﮐﻪ اﻃّﻼﻋﺎت ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺂن اﯾﻨﻘﺪر
ﮐﻢ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﺎوﺟﻮداﯾﻦ ﺳﻌﻰ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد، ﮐﻪ آﻧﭽﻪ از آﺛﺎر، ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى، ﺑﺎﺑﻠﻰ و ﻏﯿﺮه و ﻧﯿﺰ از
ﺗﻮرﯾﮥ، ﮐﺘﺐ ﻣﻮرﺧﯿﻦ ﻗﺪﯾﻢ، ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت و ﺗﺘﺒﻌﺎت ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه ذﮐﺮ ﮐﻨﯿﻢ. ﺑﺎﯾﺪ اﻋﺘﺮاف ﮐﺮد، ﮐﻪ
ﺑﺎوﺟﻮداﯾﻦ ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﻘﺪر ﮐﻔﺎﯾﺖ روﺷﻦ ﻧﯿﺴﺖ، وﻟﻰ ﭼﻮن ﻋﺠﺎﻟﮥ ﺗﺎرﯾﺦ اﯾﻦ دوره ﺑﻬﻤﯿﻦ اﻧﺪازه
روﺷﻦ ﺷﺪه، ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎﯾﻦ اﻃّﻼﻋﺎت اﮐﺘﻔﺎء ﮐﺮد، ﺗﺎ ﺷﺎﯾﺪ در آﺗﯿﻪ ﺑﻮاﺳﻄﻪ ﺣﻔﺮﯾﺎت در اﻣﮑﻨﻪ ﺗﺎرﯾﺨﻰ
اﻃّﻼﻋﺎﺗﻰ ﺑﯿﺸﺘﺮ راﺟﻊ ﺑﻤﺎد ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد.

 پس از آن این سپاه از لیدیه خارج شده بطرف رود کاایک رفته داخل مى سیه گشت و بعد درحالى که کانه را در طرف چپ داشت به آتارنه ، شهر کارن ، رهسپار شد. از این شهر راه افتاده از وسط جلگه تب حرکت کرد و از نزدیکى آدرامیتتى و آنتاندر، که شهر پلاسگ ها (بومىهاى اولى یونان. م) بود، گذشته و کوه ایدا را از دست چپ داشته وارد تروآد شد و در پاى این کوه اردو زد(بنقشه آسیاى صغیر در این تالیف رجوع شود. م.).

نوشته هاى هرودوت این خانواده از طایفه پاسارگادیها بیرون آمد و هخامنشىها قبل از قیام کوروش بزرگ بر آخرین پادشاه ماد در پارس اقامت داشتند. راجع باینکه، کى سرسلسله بوده و کىها قبل از کوروش بزرگ امارت داشته اند، از نوشته هاى هرودوت راجع بنسب کوروش، بود، بعد از او اشخاصى باین «3» داریوش اول و خشیارشا چنین برمیآید: سر سلسله هخامنش ترتیب میآمدند:کبوجیه اول، کوروش اول، چیشپش دوم. از اینجا سلسله هخامنشى دو ،«4» چیشپش اول شاخه میشد، شاخهاى نیاگان کوروش بزرگاند و شاخه دیگر نیاگان داریوش اول. چون بانى سلطنت پارس کوروش بزرگ بود، ما این شاخه را اصلى و شاخه دیگر را فرعى مینامیم.
شاخهاصلى بقول هرودوت اینها بودند:
کوروش دوم، کبوجیه دوم، کوروش سوم (بزرگ). شاخه فرعى اینها: آریارمنا، ارشام، ویشتاسب، داریوش اول. این است اطلاعاتى، که هرودوت میدهد و، چنانکه پائینتر بیاید، کتیبههاى داریوش اول و استوانهاى، که از کوروش بزرگ در بابل یافتهاند، گفتههاى هرودوت را تصدیق میکند. اگرچه شاهان مذکور در ذکر نسب خودشان از چیشپش دوم بالاتر نرفتهاند، یعنى هر دو، همینکه بشخص مذکور میرسند، فورا باسم هخامنش میگذرند، ولى چون 9 اسم فهرست هرودوت (از چیشپش دوم تا
داریوش اول) صحیح است دلیلى نداریم، که در سه اسم دیگر فهرست او از (چیشپش دوم ببالا) تردید کنیم. بنابراین سرسلسله دودمان، هخامنشبود و ترتیب شاهان سلسله تا کوروش بزرگ چنانکه ذکر شد. اشکال در مسئله دیگرى است، توضیح آنکه هرودوت گوید: کبوجیه پدر کوروش در پارس اقامت داشت و کوروش وقتى، که از دربار ماد تبعید شد، بپارس نزد والدین
خود رفت و، حال آنکه (نبونید) پادشاه بابل، چنانکه گذشت، کوروش را پادشاه انشان دانسته و خود کوروش در بیانیهاى، که در بابل داده پدر، جد و چیشپش دوم، یعنى پدر جد خود را شاهان بزرگ و شاهان انشان خوانده و این را هم میدانیم، که انزان یا انشان قسمتى از عیلام بود. بنابراین مخالفتى بین نوشتههاى هرودوت و نبونید و بیانیه کوروش بزرگ حاصل میشود و البته باید نوشتههاى نبونید و کوروش را صحیحتر بدانیم، زیرا این نوشتهها از اشخاص معاصر است و، حال آنکه هرودوت کتب خود را تقریبا صد سال بعد نوشته. پس باید معتقد باشیم، که کوروش بزرگ قبل از خروج بر اژدهاك، یا (آخرین شاه ماد) پادشاه انشان بوده. در اینجا سؤالى پیش میآید: چگونه سلسله هخامنشى، که در پارس اقامت داشت به انزان منتقل شد؟ عجالۀ سندى براى اظهار
عقیده در دست نیست و این مسئله حل نشده، ولى میتوان حدس زد، که پس از انقراض دولت عیلام بدست آسور بانىپال، چون مملکت عیلام ناتوان شده بود، پارسىها از بهم افتادن آسوریها با مادیها فرصتى بدست آورده انزان یا انشان را تصرّف کردهاند و نیز چون عیلام بواسطه قدمت تاریخى بر پارس گمنام، که دستنشانده ماد بود، اولویت داشت، کوروش بزرگ بجاى (شاه پارس) خود را (شاه انزان) خوانده. این حدس بنظر صحیح میآید، ولى یک اشکال باقى میماند: اگر این عقیده صحیح باشد، باید گفت، که قبل از داریوش اول از سلسله هخامنشى دوازده نفر پادشاه یا امیر بودهاند، و حال آنکه داریوش اول در کتیبه بیستون گوید، هشت نفر قبل از من شاه بودند و من نهمین شاه از دودمان دوگانه هخامنش هستم این اشکال در بادىنظر حاصل است، ولى با قدرى دقّت در کتیبههاى شاهان هخامنشى، که در جاى خود بیاید، رفع میشود. توضیح آنکه، موافق کتیبههاى داریوش اول و اردشیر دوم و سوم هخامنشى، ویشتاسب، ارشام و آریارمنا شاه نبوده اند. هخامنش را هم، چون نه کوروش بزرگ شاه خوانده و نه داریوش اول، باید فقط رئیس خانواده دانست. بنابراین سخن داریوش اول درست درمیآید: اگر بشماریم هشت نفر قبل از او شاه بودهاند و مباینتى بین حدس مذکور و گفته داریوش نیست. پس نتیجه این میشود، که دودمان هخامنشى از طایفه پاسارگادیها بیرون آمده و در پارس اقامت داشته. بعد، وقتى که عیلام ناتوان گشته، یکى از شاهان هخامنشى (انزان) را ضمیمه کرده و خود را شاه انزان خوانده. در اینجا سؤالى پیش میآید، که در زمان کدام یک از نیاگان کوروش بزرگ این واقعه روى داده. اگرچه مدرکى در دست نیست، تا بتوان جوابى محقق باین سؤال داد، ولى از اینکه کوروش در بیانیهاى، که در بابل داده و پائینتر بیاید، نسب خود را به چیشپش دوم میرساند و شاهان انشان را تا او (یعنى با او) شاه بزرگ میخواند، بىاینکه بالاتر رود، باید گفت، که در زمان چیشپش دوم این واقعه روى داده و، چون انزان یا عیلام ابهت تاریخى داشته، او خود را شاه بزرگ میخوانده. داریوش اول هم در ذکر نسب خود مانند کوروش، همینکه به چیشپش دوم رسیده، فورا بسر سلسله دودمان گذشته. اگر سنین را هم درنظر آوریم، مطابقت با این واقعه میکند، زیرا نایره جنگهاى ماد با آسور تقریبا در حدود 635 ق. م شروع شد و کوروش بزرگ در 551 ق. م بر پاشاه ماد خروج کرد، اینهم از لوحه نبونید پادشاه بابل معلوم است، که کوروش قبل از آن واقعه هشت سال سلطنت کرده بود، بنابراین 635 منها 559 ، مساوى است به 76 و این سنین براى امارت یا سلطنت سه نفر از نیاکان کوروش بزرگ، یعنى کبوجیه دوم، کوروش دوم و چیشپش دوم کاملا طبیعى است. بنابر آنچه گفته شد، موافق نوشتههاى هرودوت، لوحه نبونید پادشاه بابل،
بیانیه کوروش بزرگ، که معروف باستوانه کوروش است، کتیبه بیستون داریوش اول و کتیبه هاى ترتیب شاهان این سلسله تا داریوش اول چنین بوده (در «1» ، اردشیر دوم و اردشیر سوم هخامنشى مقابل اسامى اشخاصیکه سلطنت کردهاند عدد گذاردهایم). باین سؤال، که سلطنت هخامنشىها در پارس در چه تاریخ شروع شده، نمیتوان جواب محققى
داد. نلدکه ابتداى سلطنت چیشپش اول را در حدود 730 ق. م میداند، ولى مدرکى براى این عقیده بدست نمیدهد، جز اینکه گوید، براى هر سه نسلى یکصد سال طبیعى است. بنابراین باید گفت، که ابتداى امارت هخامنشىها در پارس معلوم نیست، شاید در اواخر قرن هشتم ق. م بوده، و نیز راجع باین سؤال، که این امراء یا پادشاهان محلى چه میکردند، جوابى نمیتوان داد، چه
اطلاعات ما راجع بوقایع پارس از زمان کوروش بزرگ شروع میشود. فقط معلوم است، که پارس در حدود نیمه قرن هفتم ق. م دستنشانده مادیها شده، زیرا هرودوت صریحا گوید، که فرورتیش پارس را مطیع کرد. کرسى پارس یا پایتخت امراء آن، چنانکه
هرودوت نوشته، (پاسارگاد) بود. اگرچه حفریات مرّتبى در اینجا نشده، باوجوداین از بعض علایم و آثار، که در جاى خود ذکر خواهد شد، معلوم میشود، که این محل خیلى قدیم است.