ﻋﺪه ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد و ﻣﺪت ﺳﻠﻄﻨﺖ آﻧﻬﺎ در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﮐﺘﺰﯾﺎس ﺑﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت ﻣﺒﺎﯾﻨﺖ ﮐﻠﻰ
دارد. ﻫﺮودوت، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﺬﺷﺖ، ﻋﺪه ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد را ﭼﻬﺎر داﻧﺴﺘﻪ و اﺳﺎﻣﻰ آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﺳﻨﯿﻦ ﺳﻠﻄﻨﺘﺸﺎن
ﭼﻨﯿﻦ ذﮐﺮ ﮐﺮده: دﯾﻮﮐﺲ- 53 ﺳﺎل، ﻓﺮاارﺗﺲ- 22، ﮐﯿﺎﮐﺴﺎر 40، آﺳﺘﯿﺎﮔﺲ- 35. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﺪت
آرﺑﺎﮐﺲ- 28 ﺳﺎل، ﻣﺎﻧﺪاﮐﺲ- 50، ﺳﻮﺳﺎرﻣﺲ- 28، آرﺗﻰﮐﺎس- 50، آرﺑﯿﺎن- 22، آرﺗﻪﯾﺲ- دوام دوﻟﺖ ﻣﺎد 150 ﺳﺎل ﺑﻮده، اﻣﺎ ﮐﺘﺰﯾﺎس اﺳﺎﻣﻰ ﺷﺎﻫﺎن و ﺳﻨﯿﻦ ﺳﻠﻄﻨﺖ آﻧﻬﺎ را ﭼﻨﯿﻦ ﺑﯿﺎن ﻣﯿﮑﻨﺪ:
40، آرﺗﻰﻧﺲ- 22، آﺳﺘﻰﺑﺎراس- 40، آﺳﭙﺎداس ﯾﺎ آسﺗﻰﮔﺎس «35 «1، ﺟﻤﻌﺎ 315 ﺳﺎل. اﯾﻦ
اﺧﺘﻼف ﮐﻠﻰ در اﺳﺎﻣﻰ و ﺳﻨﯿﻦ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد از دﯾﺮﮔﺎﻫﻰ ﺟﻠﺐ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ را ﮐﺮده و
ﺑﻌﺾ آﻧﻬﺎ ﺑﺴﯿﺎر ﮐﻮﺷﯿﺪهاﻧﺪ، ﮐﻪ رﻓﻊ اﺧﺘﻼف را ﺑﮑﻨﻨﺪ، وﻟﻰ ﻣﻮﻓﻖ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ. ﻣﺜﻼ اپﭘﺮ ﻋﺎﻟﻢ
ﻓﺮاﻧﺴﻮى، ﺣﺪس زده، ﮐﻪ ﻫﺮودوت اﺳﺎﻣﻰ ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد را ﺑﺰﺑﺎن ﻣﺎدى ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺰﯾﺎس
ﺗﺮﺟﻤﻪ اﯾﻦ اﺳﺎﻣﻰ ﺑﭙﺎرﺳﻰ اﺳﺖ. ﺑﺮاى اﺛﺒﺎت اﯾﻦﻧﻈﺮ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺰﺑﻮر ﺗﺄوﯾﻼﺗﻰ ﮐﺮده، ﮐﻪ ﺧﯿﻠﻰ ﻣﺼﻨﻮﻋﻰ
اﺳﺖ و دارﻣﺲﺗﺘﺮ، ﻋﺎﻟﻢ دﯾﮕﺮ ﻓﺮاﻧﺴﻮى، ﺑﺎ دﻻﺋﻠﻰ آﻧﺮا در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﻣﻮﺳﻮم ﺑﺘﺘﺒﻌﺎت اﯾﺮاﻧﻰ رد ﮐﺮده «2». ﻧﻮﻟﺪﮐﻪ ﮔﻮﯾﺪ، ﮐﻪ ﮐﺘﺰﯾﺎس ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺧﻮد را ﻣﻮاﻓﻖ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎى ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ و آﻧﻬﺎ
ﺧﻮاﺳﺘﻪاﻧﺪ ﺑﺴﺒﺐ ﺣﺴﯿﺎت ﻗﻮﻣﻰ ﻣﺪت دوام دوﻟﺖ ﺧﻮد را دو ﺑﺮاﺑﺮ وﺑﻞ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﮑﻨﻨﺪ «3».
اﯾﻦ اﺳﺖ ﻋﻘﯿﺪه ﻋﻠﻤﺎى ﻓﻦّ راﺟﻊ ﺑﻔﻬﺮﺳﺘﻬﺎى دو ﻣﻮرخ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ، وﻟﻰ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ، ﮐﻪ ﻧﻤﯿﺘﻮان ﻓﻬﺮﺳﺖ .
ﮐﺘﺰﯾﺎس در ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى ﻧﯿﺰ ذﮐﺮ ﺷﺪه. ﺗﻮﺿﯿﺢ آﻧﮑﻪ ﺳﺎرﮔﻦ دوم در ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺑﺎجﮔﺬاران
ﺧﻮد اﺳﻢ آرﺑﺎك و آرﺗﯿﮏ و ﻣﺎﻧﺪاك را ذﮐﺮ ﻣﯿﮑﻨﺪ. اﯾﻨﻬﺎ اﻣﯿﺮان ﻃﻮاﺋﻒ ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﺷﮑﻰ ﻧﯿﺴﺖ،
ﮐﻪ آرﺑﺎﮐﺲ و آرﺗﻰﮐﺎس و ﻣﺎﻧﺪاﮐﺲ ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ ﺷﺪه ﺳﻪ اﺳﻢ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎﯾﺪ ﻋﻘﯿﺪه
داﺷﺖ، ﮐﻪ ﻫﺮودوت ﻓﻘﻂ اﺳﺎﻣﻰ ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد را ذﮐﺮ ﮐﺮده، وﻟﻰ ﮐﺘﺰﯾﺎس اﺳﺎﻣﻰ اﻣﺮاى ﻣﺎدى را ﻫﻢ
ﻗﺒﻞ از ﺗﺎﺳﯿﺲ دوﻟﺖ ﺑﺰرگ ﻣﺎد در ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺧﻮد ﮔﻨﺠﺎﻧﯿﺪه، زﯾﺮا ﻣﻮاﻓﻖ رواﯾﺖ ﻫﺮودوت ﻫﻢ
ﻣﺎدﯾﻬﺎ، ﻗﺒﻞ از ﺗﺄﺳﯿﺲ دوﻟﺖ ﻣﺎد، اﻣﺮاء ﻣﺤﻠﻰ داﺷﺘﻪاﻧﺪ، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﻮرخ ﻣﺬﮐﻮر ﮔﻮﯾﺪ، ﻗﺒﻞ از
اﻧﺘﺨﺎب دﯾﻮﮐﺲ ﺑﺴﻠﻄﻨﺖ «ﻫﺮ ﺷﻬﺮ زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ و ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻣﻠﻰ داﺷﺖ».
اﻣﺎ ﻋﯿﺐ اﯾﻦﻧﻈﺮ در اﯾﻨﺠﺎﺳﺖ، ﮐﻪ اﺳﺎﻣﻰ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ از ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ آﺧﺮى ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺰﯾﺎس ﺑﺎز ﻣﻮاﻓﻖ
ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻫﺮودوت ﻧﯿﺴﺖ، ﻓﻘﻂ اﺳﻢ آﺧﺮﯾﻦ ﺷﺎه ﻣﺎد در ﻫﺮ دو ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﯾﮑﻰ اﺳﺖ (آﺳﺘﯿﺎﮔﺲ
ﻫﺮودوت- آﺳﺘﻰﮔﺎس ﮐﺘﺰﯾﺎس) و ﺷﮑﻰ ﻧﯿﺴﺖ، ﮐﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻫﺮودوت ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ، زﯾﺮا ﺳﻨﺪ رﺳﻤﻰ ﻣﺎ دو اﺳﻢ آﻧﺮا ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﯿﮑﻨﺪ، ﺗﻮﺿﯿﺢ آﻧﮑﻪ دارﯾﻮش اول در ﮐﺘﯿﺒﻪ ﺑﯿﺴﺘﻮن اﺳﻢ ﻓﺮاارﺗﺲ را
ﻓﺮورﺗﯿﺶ و ﮐﯿﺎﮐﺴﺎر را ﻫﻮوﺧﺸﺘﺮ ﻧﻮﯾﺴﺎﻧﺪه (ﺳﺘﻮن 2، ﺑﻨﺪ 5) و ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ، ﮐﻪ دو اﺳﻢ ﻣﺬﮐﻮر در
ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻫﺮودوت ﺗﺼﺤﯿﻒ ﺷﺪه «1». اﻣﺎ در ﺑﺎب آﺳﺘﯿﺎﮔﺲ ﯾﻌﻨﻰ آﺧﺮﯾﻦ ﺷﺎه ﻣﺎد ﺑﺎﯾﺪ درﻧﻈﺮ
داﺷﺖ، ﮐﻪ ﮐﺘﺰﯾﺎس دو اﺳﻢ ﺑﺮاى او ذﮐﺮ ﻣﯿﮑﻨﺪ: آﺳﭙﺎداس و آﺳﺘﯿﮕﺎس.
ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮان ﺣﺪس زد، ﮐﻪ ﯾﮑﻰ از اﯾﻦ دو اﺳﻢ ﻟﻘﺐ او ﺑﻮده، ﻣﺜﻼ اﺳﭙﺎد اﺳﻢ و اژدﻫﺎك
ﻟﻘﺒﺶ، ﯾﺎ ﺑﻌﮑﺲ.
در ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻣﻘﺘﻀﻰ اﺳﺖ ﻋﻼوه ﮐﻨﯿﻢ، ﮐﻪ ﻣﺎرآﭘﺎس ﮐﺎﺗﯿﻨﺎ ﻣﻮرخ ارﻣﻨﺴﺘﺎن، ﺑﻘﻮل ﻣﻮﺳﻰ ﺧﻮرن،
 اﺳﺎﻣﻰ ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد را ﭼﻨﯿﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد: وارﺑﺎس، ﻣﺎﺋﻮدااﮐﺲ،
(2)- در ﺑﻌﺾ ﻧﺴﺦ ﻣﺎﻧﺪاﮐﺲ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه.
آرﺗﻰﺳﺲ، دﯾﻮﮐﺲ، ﻓﺮاارﺗﺲ، ﮐﯿﺎﮐﺴﺎر، آﺷﺘﺎﻫﺎك. از ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺳﻪ اﺳﻢ اول ﺑﺎ
ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺰﯾﺎس و ﭼﻬﺎر اﺳﻢ دﯾﮕﺮ ﺑﺎ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻫﺮودوت ﮐﺎﻣﻼ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ دارد. «1» ﭼﻮن ﺳﻪ اﺳﻤﻰ،
ﮐﻪ ﺑﺎ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺰﯾﺎس ﻣﻄﺎﺑﻖ اﺳﺖ ﻫﻤﺎن اﺳﺎﻣﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ در ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى آﺳﻮرى دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد، ﺑﺎﯾﺪ
ﺑﺎﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﺑﻮد، ﮐﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺎرآﭘﺎس ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ. او در ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺧﻮد اﺳﺎﻣﻰ ﺳﻪ اﻣﯿﺮ و ﭼﻬﺎر ﺷﺎه
ﻣﺎد را ذﮐﺮ ﮐﺮده.
ﺑﻨﺎﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ، ﻓﻬﺮﺳﺖ ﮐﺘﺰﯾﺎس و ﻣﺎرآﭘﺎس ﮐﺎﺗﯿﻨﺎ ﺻﺮﯾﺤﺎ و اﺷﺎره ﻫﺮودوت ﺗﻠﻮﯾﺤﺎ، ﻣﯿﺮﺳﺎﻧﺪ،
ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از ﺗﺎﺳﯿﺲ دوﻟﺖ ﺑﺰرگ ﻣﺎد اﻣﺎرتﻫﺎى ﻣﺎدى در ﺷﻤﺎل و ﻏﺮب اﯾﺮان وﺟﻮد داﺷﺘﻪ و ﺗﺎرﯾﺦ
اﯾﻦ اﻣﺎرتﻫﺎ ﺗﺎ ﻗﺮن دﻫﻢ ق. م ﺑﺎﻻ ﻣﯿﺮود.