راﺟﻊ ﺑﻪ ﺗﻤﺪن ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﭼﯿﺰ زﯾﺎدى ﻧﻤﯿﺘﻮان ﮔﻔﺖ، ﭼﻪ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ، ﺗﺸﮑﯿﻼت ﺳﯿﺎﺳﻰ، اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ و
ﺧﺎﻧﻮادﮔﻰ آﻧﻬﺎ و ﻧﯿﺰ در ﺑﺎب زﺑﺎن، ﺧﻂّ، ﺻﻨﺎﯾﻊ، ﺳﺎﯾﺮ ﭼﯿﺰﻫﺎ، ﮐﻪ درﺟﻪ ﺗﻤﺪن ﻗﻮﻣﻰ را ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪﻫﺪ،
اﻃّﻼﻋﺎت واﻓﯿﻪ ﺑﻤﺎ ﻧﺮﺳﯿﺪه و، اﮔﺮ ذﮐﺮى راﺟﻊ ﺑﻪ ﺑﻌﺾ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺬﮐﻮره در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎى ﻣﻮرﺧﯿﻦ
ﻗﺪﯾﻢ ﺷﺪه، ﻣﺠﻤﻞ و ﻧﺎﻗﺺ اﺳﺖ.
از ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد ﺗﺎ ﺣﺎل ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎﺋﻰ ﻫﻢ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﯿﺎﻣﺪه، ﮐﻪ ﺑﺘﻮان راﺟﻊ ﺑﺰﺑﺎن و ﺧﻂّ اﻧﻬﺎ اﺳﺘﻨﺒﺎﻃﻬﺎﺋﻰ
ﮐﺮد، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى ﺷﺎﻫﺎن ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ ﻣﻰﮐﻨﯿﻢ، ﺑﻨﺎﺑﺮ اﯾﻦ، اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﯿﻢ ﺣﺪﺳﻬﺎﺋﻰ راﺟﻊ ﺑﺎﯾﻦ
ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﺰﻧﯿﻢ، ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺸﮑﯿﻼت و ﭼﯿﺰﻫﺎى دﯾﮕﺮ آرﯾﺎﻧﻰ را در ﻗﺮون ﺗﺎرﯾﺨﻰ و ﻗﺒﻞ از آن ﻣﺒﻨﺎ ﻗﺮار
داده اﻃّﻼﻋﺎت ﻧﺎﻗﺼﻰ را ﻫﻢ، ﮐﻪ ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه ﺑﺮ آن ﺑﯿﻔﺰاﺋﯿﻢ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ آﻧﭽﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﺤﻘﯿﻘﺖ
ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﺎﺷﺪ اﯾﻦ اﺳﺖ:
ﺗﺸﮑﯿﻼت ﺳﯿﺎﺳﻰ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻗﺒﻞ از ﺗﺄﺳﯿﺲ دوﻟﺖ ﺑﺰرگ ﻣﺎد ﻣﻠﻮك اﻟﻄﻮاﺋﻔﻰ ﺑﻮد و ﻫﺮﮐﺪام از ﻃﻮاﺋﻒ
ﻣﺎدى زﻧﺪﮔﺎﻧﻰ ﺳﯿﺎﺳﻰ و ﻣﻌﯿﺸﺘﻰ ﻣﺴﺘﻘﻠﻰ داﺷﺖ. ﺑﻌﺪ از ﺗﺄﺳﯿﺲ دوﻟﺖ، اﻗﺘﺪار در ﺷﺨﺺ ﺷﺎه ﻣﺎد،
ﮐﻪ ﺑﺎﺻﻄﻼح دوره ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ ﺷﺎه ﺑﺰرگ ﺑﻮد، ﺟﻤﻊ ﺷﺪ و از ﻗﺪرت اﻣﺮاء ﻣﺤﻠﻰ ﮐﺎﺳﺖ، وﻟﻰ ﺗﺼﻮر
ﻧﻤﯿﺮود، ﮐﻪ اﻣﺮاء ﻣﺤﻠﻰ ﺑﮑﻠﻰ از ﻣﯿﺎن رﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ، ﭼﻪ ﺑﻌﺪ از اﻧﻘﺮاض دوﻟﺖ ﻣﺎد ﻫﻢ ﻣﻰﺑﯿﻨﯿﻢ، ﺑﻌﺾ
اﯾﺎﻻت و وﻻﯾﺎت اﯾﺮان اﻣﺮاء ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺣﮑﻮﻣﺖ در ﺧﺎﻧﻮاده آﻧﻬﺎ ﻣﻮروﺛﻰ اﺳﺖ. اﯾﻦ
ﻣﻄﻠﺐ ﭘﺎﺋﯿﻦﺗﺮ روﺷﻦﺗﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد.
ﻋﺪه ﻃﺒﻘﺎت در ﻋﻬﻮد ﺧﯿﻠﻰ ﻗﺪﯾﻢ دو ﺑﻮده: ﻃﺒﻘﻪ ﺟﻨﮕﯿﻬﺎ، ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺮزﮔﺮان و ﺷﺒﺎﻧﺎن، در ﻗﺮون ﺑﻌﺪ ﻃﺒﻘﻪ
روﺣﺎﻧﯿﯿﻦ و ﮐﺴﺒﻪ ﺑﺮ آن اﻓﺰوده. در دوره ﻣﺎدى ﻫﻢ ﯾﻘﯿﻨﺎ اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻃﺒﻘﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ، زﯾﺮا در اﯾﻨﮑﻪ
ﻣﻐﻬﺎ، ﯾﮑﻰ از ﻃﻮاﯾﻒ ﻣﺎد، ﻃﺒﻘﻪ روﺣﺎﻧﯿﻮن را ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ، ﺗﺮدﯾﺪى ﻧﯿﺴﺖ. از ﻗﺮاﺋﻦ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﯿﺸﻮد، ﮐﻪ دوﻟﺖ ﻣﺎد ﻣﻘﺎم اﯾﻨﻬﺎ را ﻣﺤﮑﻢ ﮐﺮده ﺑﻮد، زﯾﺮا ﻣﻰﺑﯿﻨﯿﻢ، ﮐﻪ در دوره ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ، ﺑﺎ
وﺟﻮد ﻗﻀﯿﻪ ﺑﺮدﯾﺎى دروﻏﻰ، آﻧﻬﺎ ﻣﻘﺎم ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﮐﺮدهاﻧﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ، ﮐﻪ
ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻐﻬﺎ ﻣﺬﻫﺐ رﺳﻤﻰ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﻮده.
اﻣﺎ از ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻐﻬﺎ اﻃﻼﻋﻰ در دﺳﺖ ﻧﯿﺴﺖ و ﻣﺤﻘﻘﺎ ﻧﻤﯿﺘﻮان ﮔﻔﺖ، ﮐﻪ ﻣﺬﻫﺐ زرﺗﺸﺖ در اﯾﻦ زﻣﺎن
در ﻣﺎد ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺑﻮده ﯾﺎ ﻧﻪ. ﭼﻮن آرﯾﺎﻧﻬﺎ در ﻋﻬﻮد ﻗﺪﯾﻢ ﻋﻨﺎﺻﺮ و ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ روﺷﻨﺎﺋﻰ را ﻣﯿﭙﺮﺳﺘﯿﺪﻧﺪ،
ﺑﺎﯾﺪ ﺣﺪس زد، ﮐﻪ ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻬﺮ ﻫﻢ در ﻣﺬﻫﺐ ﻣﺎدﯾﻬﺎ داﺧﻞ ﺑﻮده. ﻣﺤﻘﻘﯿﻨﻰ، ﮐﻪ ﻋﻘﯿﺪه دارﻧﺪ،
زرﺗﺸﺖ از ﻣﺎد ﺑﺒﺎﺧﺘﺮ رﻓﺘﻪ، ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ، ﮐﻪ ﻣﻐﻬﺎ ﻣﺬﻫﺐ را ﺑﺎ ﺳﺤﺮ و ﺟﺎدوﺋﻰ آﻟﻮده ﺑﻮدﻧﺪ،
زرﺗﺸﺖ ﺧﻮاﺳﺘﻪ اﺻﻼﺣﺎﺗﻰ ﮐﻨﺪ و ﭼﻮن ﻣﻐﻬﺎ ﺑﺮ او ﺷﺪهاﻧﺪ، ﺑﺒﺎﺧﺘﺮ رﻓﺘﻪ در آﻧﺠﺎ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪى ﯾﺎﻓﺘﻪ
اﺳﺖ.
راﺟﻊ ﺑﺰﺑﺎن ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺳﻨﺪى در دﺳﺖ ﻧﯿﺴﺖ. ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ، ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ، ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ
دوم ﮐﺘﯿﺒﻪ ﺑﯿﺴﺘﻮن دارﯾﻮش اول ﺑﺰﺑﺎن ﻣﺎدى ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه، وﻟﻰ اﮐﻨﻮن ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺑﺰﺑﺎن ﻋﯿﻼﻣﻰ
اﺳﺖ. ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى دﯾﮕﺮى ﻫﻢ از دوره ﻣﺎدى ﺑﺪﺳﺖ ﻧﯿﺎﻣﺪه. ﺑﺎوﺟﻮداﯾﻦ دارﻣﺲﺗﺘﺮ، اﯾﺮانﺷﻨﺎس
ﻣﻌﺮوف، ﺣﺪس زده، ﮐﻪ آوﺳﺘﺎ در زﻣﺎن ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه و، اﮔﺮ ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎﺋﻰ ﺑﺪﺳﺖ آﯾﺪ، اﯾﻦ
ﺣﺪس ﻣﺤﻘﻖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. از زﻣﺎﻧﻰ، ﮐﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎﺋﻰ ﺑﺴﻪ زﺑﺎن در آﺳﯿﺎى وﺳﻄﻰ ﭘﯿﺪا ﺷﺪ، اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه
ﻗﺪرى ﻗﻮت ﯾﺎﻓﺖ، زﯾﺮا ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ، ﮐﻪ زﺑﺎن آوﺳﺘﺎﺋﻰ ﺑﺎﯾﻦ زﺑﺎﻧﻬﺎ، ﮐﻪ ﻣﻌﺮوف ﺑﺰﺑﺎن اول و دوم و
ﺳﻮم ﺑﻮدﻧﺪ، ﻧﺰدﯾﮏ ﻧﯿﺴﺖ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ زﺑﺎن آوﺳﺘﺎ از زﺑﺎﻧﻬﺎى ﻣﺸﺮق اﯾﺮان ﻧﻤﯿﺒﺎﺷﺪ. اﺳﺎﻣﻰ ﺧﺎﺻﻪ
ﻣﺎدى، ﮐﻪ ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ، ﮐﻢ ﻧﯿﺴﺖ، وﻟﻰ اﺳﺎﻣﻰ ﻋﺎم ﻧﺎدر اﺳﺖ.
ﯾﮑﻰ از اﯾﻦ ﻧﻮع اﺳﺎﻣﻰ از ﻫﺮودوت ﺑﻤﺎ رﺳﯿﺪه، ﮐﻪ ﮔﻮﯾﺪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺳﮓ ﻣﺎده را (ﺳﭙﺎﮐﻮ) ﻣﯿﮕﻔﺘﻨﺪ.
ﻋﺠﺎﻟﮥ ﻣﺴﺌﻠﻪ زﺑﺎن ﻣﺎدى ﻣﻮﻗﻮف ﺑﮑﺸﻒ ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎﺋﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺪ از ﺣﻔﺮّﯾﺎت ﻋﻠﻤﻰ در ﻫﻤﺪان
وﻗﺘﻰ ﺑﺪﺳﺖ آﯾﺪ. اﮔﺮﭼﻪ آﺛﺎرى از اﯾﻦ زﺑﺎن ﺑﺪﺳﺖ ﻧﯿﺎﻣﺪه، وﻟﻰ ﻧﻠﺪﮐﻪ ﮔﻮﯾﺪ: «اﮔﺮ ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎﺋﻰ از
ﺷﺎﻫﺎن ﻣﺎد ﺑﺪﺳﺖ آﯾﺪ، ﮔﻤﺎن ﻣﯿﮑﻨﻢ از ﺣﯿﺚ ﺧﻂّ و زﺑﺎن ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎى ﺷﺎﻫﺎن ﭘﺎرس ﺑﺎﺷﺪ «1»».
ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺗﺮدﯾﺪ ﻧﺪارﻧﺪ، ﮐﻪ زﺑﺎن ﻣﺎدى ﺑﺰﺑﺎن ﭘﺎرﺳﻰ ﻗﺪﯾﻢ ﺧﯿﻠﻰ ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻮده، ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﺎرﺳﻰ و ﻣﺎدى زﺑﺎن ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ را ﺑﺨﻮﺑﻰ ﻣﯿﻔﻬﻤﯿﺪﻧﺪ. ﮐﻠﯿﮥ در ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰ ﻣﺎدﯾﻬﺎ و ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ ﺑﯿﮑﺪﯾﮕﺮ ﺷﺒﯿﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و
 ﺗﻔﺎوتﻫﺎى اﺳﺎﺳﻰ ﺑﯿﻦ آﻧﻬﺎ ﻧﺒﻮد. دارﻣﺲﺗﺘﺮ زﺑﺎن ﮐﺮدى ﮐﻨﻮﻧﻰ را ﻣﺸﺘﻖّ،از زﺑﺎن ﻣﺎدى ﻣﯿﺪاﻧﺪ. ﺑﻌﻀﻰ زﺑﺎن ﭘﺸﺘﻮ ﯾﺎ ﭘﺨﺘﻮى اﻓﻐﺎﻧﻰ را ﻫﻢ ﻣﺸﺘﻖّ از اﯾﻦ زﺑﺎن ﻣﯿﺪاﻧﻨﺪ. راﺟﻊ
ﺑﺼﻨﺎﯾﻊ ﻣﺎدى ﻧﯿﺰ ﻧﻤﯿﺘﻮان ﭼﯿﺰ زﯾﺎدى ﮔﻔﺖ، ﭼﻪ اﺑﻨﯿﻪ و ﻋﻤﺎراﺗﻰ از آن دوره ﻧﻤﺎﻧﺪه، ﺑﺎوﺟﻮداﯾﻦ از
آﺛﺎر ﮐﻤﻰ، ﮐﻪ ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه و در ذﯾﻞ ﺑﯿﺎﯾﺪ، ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺑﺎﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪهاﻧﺪ، ﮐﻪ ﻣﻌﻤﺎرى ﻣﺎدى از ﻣﻌﻤﺎرى
ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ ﺧﺸﻦﺗﺮ و از ﻣﻌﻤﺎرى ﺑﻮﻣﻰ، ﯾﻌﻨﻰ زﻣﺎن ﻗﺒﻞ از آﻣﺪن آرﯾﺎﻧﻬﺎ ﺑﺎﯾﺮان، ﻇﺮﯾﻒﺗﺮ ﺑﻮده.
ﮐﺮدهاﻧﺪ. ﺑﻬﺮﺣﺎل آﺛﺎرى، ﮐﻪ در اﯾﺮان ﭘﯿﺪا ﺷﺪه و ﺑﻤﺎدﯾﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯿﺪﻫﻨﺪ، از اﯾﻦ ﻗﺮار اﺳﺖ: 1- ﺑﻌﻀﻰ ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ، ﮐﻪ ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻣﻌﻤﺎرى را از ﻣﻌﻤﺎرى وان، ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ دوﻟﺖ آرارات، اﻗﺘﺒﺎس
ﺷﯿﺮى ﮐﻪ از ﺳﻨﮓ ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ و در ﻧﺰدﯾﮑﻰ ﻫﻤﺪان اﺳﺖ. اﯾﻦ ﺷﯿﺮ، ﮐﻪ ﺗﺎ 930 ﻣﯿﻼدى اﯾﺴﺘﺎده ﺑﻮد و
ﺣﺎﻻ ﻧﺎﻗﺺ ﺷﺪه و اﻓﺘﺎده اﺳﺖ، ﻣﺤﻘﻘﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﯿﺴﺖ از دوره ﻣﺎدى ﺑﺎﺷﺪ، زﯾﺮا ﺑﻌﻀﻰ ﺳﺎﺧﺘﻦ آﻧﺮا
ﺑﺪوره ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯿﺪﻫﻨﺪ «1»، وﻟﻰ ﻧﻠﺪﮐﻪ آﻧﺮا از زﻣﺎن ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﻣﯿﺪاﻧﺪ (ﺗﺘﺒﻌﺎت ﺗﺎرﯾﺨﻰ راﺟﻊ
ﺑﺎﯾﺮان). 2- ﻧﺰدﯾﮏ ﺳﺮﭘﻞزﻫﺎب دﺧﻤﻪاﯾﺴﺖ، ﮐﻪ در ﺳﻨﮓ ﻣﻨﻘﻮر و ﻣﻮﺳﻮم ﺑﺪﮐﺎن داود اﺳﺖ. در
اﯾﻨﺠﺎ ﺻﻮرت ﻣﺮدى ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ در ﺳﻨﮓ ﮐﻨﺪه ﺷﺪه، اﯾﻦ ﻣﺮد ﻟﺒﺎس ﻣﺎدى ﺑﺮ ﺗﻦ، ﺑﺮ ﺳﻮﻣﻰ «2» ﺑﺪﺳﺖ
دارد و در ﺣﺎل ﻋﺒﺎدت اﯾﺴﺘﺎده. 3- دﺧﻤﻪاى اﺳﺖ در ﺻﺤﻨﻪ ﻧﺰدﯾﮑﻰ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎه ﻣﺎﻧﻨﺪ دﺧﻤﻪ ﻣﺬﮐﻮر
و ﻓﺮوﻫﺮ ﺑﺎﻻى آن ﺣﺠﺎرى ﺷﺪه. 4- در دﯾﺮان ﻟﺮﺳﺘﺎن دﺧﻤﻪاﯾﺴﺖ ﻧﺰدﯾﮏ ﺳﺮﭘﻞ، ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ اﻃﺎق
ﻓﺮﻫﺎد، ﮐﻪ ﻧﺎﺗﻤﺎم ﻣﺎﻧﺪه. 5- در دهﻧﻮ اﺳﺤﻖوﻧﺪ ﻧﺰدﯾﮏ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎه، در دﺧﻤﻪ ﮐﻮﭼﮑﻰ ﺣﺠﺎرى
ﺑﺮﺟﺴﺘﻪاﯾﺴﺖ، ﮐﻪ ﺻﻮرت ﺷﺨﺼﻰ را در ﺣﺎل ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﺸﺎن ﻣﯿﺪﻫﺪ. راﺟﻊ ﺑﺎﯾﻦ آﺛﺎر ﻫﻢ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ،
ﮐﻪ ﻫﻤﻪ در اﻧﺘﺴﺎب آن ﺑﻪ ﻣﺎد ﻣﻮاﻓﻖ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ، ﻣﺜﻼ ﭘﺮّووﺷﻰﭘﯿﻪ «3» ﮔﻮﯾﻨﺪ، ﮐﻪ اﯾﻦ آﺛﺎر از ﺣﯿﺚ ﺣﺠﺎرى ﺑﻤﻘﺒﺮهﻫﺎى ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ در ﺗﺨﺖﺟﻤﺸﯿﺪ ﺑﻰﺷﺒﺎﻫﺖ ﻧﯿﺴﺖ (ﺟﻠﺪ 5 ﺻﻔﺤﻪ 637). ﻗﺼﺮى در
ﻫﻤﺪان ﺑﻮده، ﮐﻪ (ﭘﻮﻟﻰﺑﯿﻮس) آﻧﺮا ﺑﻄﻮر ﮐﻠﻰ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮐﺮده و ﻣﺎﺣﺼﻞ آن ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ: ﺳﺘﻮﻧﻬﺎى
 اﯾﻦ ﻗﺼﺮ از ﭼﻮب ﺳﺪر و ﺳﺮو ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه، روى اﯾﻦ ﺳﺘﻮﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﻟﻮﺣﻪﻫﺎى (4)- ﺳﺮﭘﻞزﻫﺎب، دﮐّﺎن داود، ﺣﺠﺎرى در ﺗﺨﺘﻪ ﺳﻨﮕﻰ (ﻓﻼﻧﺪن، ﮐﺴﺖ، اﯾﺮان ﻗﺪﯾﻢ ﮔﺮاور 211)
ﺳﯿﻤﯿﻦ و زرﯾﻦ ﭘﻮﺷﺎﻧﯿﺪهاﻧﺪ و ﺗﺨﺘﻪﻫﺎى ﭘﻮﺷﺶ ﻋﻤﺎرت ﻫﻢ از ﻧﻘﺮه ﺧﺎﻟﺺ اﺳﺖ.

دﻣﺮﮔﺎن ﺗﺼﻮر ﻣﯿﮑﺮد، ﮐﻪ اﯾﻦ ﻗﺼﺮ از آﺛﺎر ﻣﺎدى ﺑﻮده، ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ از ﻣﯿﺎن رﻓﺘﻪ، ﯾﻌﻨﻰ ﻓﻠﺰّات ﮐﺮﯾﻤﻪ
آﻧﺮا دزدﯾﺪه و ﭼﻮبﻫﺎ را ﺳﻮزاﻧﯿﺪهاﻧﺪ، وﻟﻰ اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﮐﻤﺘﺮ ﻃﺮﻓﺪار دارد، زﯾﺮا آﻧﺮا از ﻗﺮون ﺑﻌﺪ
ﻣﯿﺪاﻧﻨﺪ.
در ﻫﻤﺪان ﺑﻌﻀﻰ آﺛﺎر ﺑﺪﺳﺖ آﻣﺪه، ﮐﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﯿﺖ ﻧﯿﺴﺖ و راﺟﻊ ﺑﻌﻬﻮد و دورهﻫﺎى دﯾﮕﺮ اﺳﺖ،
ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺳﺘﻮاﻧﻪﻫﺎى ﺑﺎﺑﻠﻰ و اﺷﯿﺎﺋﻰ از ﻣﻔﺮغ (ﺳﺎﺧﺖ ﺷﺮﻗﻰ، ﯾﻮﻧﺎﻧﻰ و ﻏﯿﺮه). از ﭼﯿﺰﻫﺎﺋﻰ، ﮐﻪ داراى
اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ و راﺟﻊ ﺑﺪوره ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ، در ﺟﺎى ﺧﻮد ذﮐﺮى ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮐﻪ، از دوره
ﻣﺎدى آﺛﺎرى، ﺑﺠﺰ ﭼﻨﺪ ﻓﻘﺮه، ﺑﺎﻗﻰ ﻧﻤﺎﻧﺪه و در ﺑﺎب اﻧﺘﺴﺎب آﻧﻬﺎ ﻫﻢ ﺑﺎﯾﻦ دوره اﺧﺘﻼفﻧﻈﺮ ﺑﯿﻦ
ﻋﻠﻤﺎء ﻓﻦّ ﺣﺎﺻﻞ اﺳﺖ، ﺑﺎﯾﺪ از اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺎﺷﺪ، ﮐﻪ، ﭼﻮن ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﺑﻨﺎﻫﺎى ﺧﻮد را از ﺧﺸﺖ ﺧﺎم ﻣﯿﮑﺮدﻧﺪ،
در ﻗﺮون ﺑﻌﺪ ﺧﺮاب و ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪه و اﮔﺮ ﻫﻢ ﻣﻮادى از ﺳﻨﮓ، آﺟﺮ و ﭼﻮب داﺷﺘﻪ، ﺑﻌﺪ ﻫﺎ ﺑﺮ اﺛﺮ
اﻧﻬﺪام، اﯾﻦ ﻧﻮع ﻣﻮاد را ﮐﺸﯿﺪه، در ﺟﺎﻫﺎى دﯾﮕﺮ ﺑﮑﺎر ﺑﺮدهاﻧﺪ. ﺑﻬﺮ ﺣﺎل ﻧﺘﯿﺠﻪ آﻧﭽﻪ در اﯾﻦ ﺑﺎب
ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﻋﺠﺎﻟﮥ ﻣﺎ ﻧﻪ از ﻣﺬﻫﺐ، زﺑﺎن، ﺧﻂّ و ﺗﺸﮑﯿﻼت ﻣﺎدﯾﻬﺎ اﻃّﻼع ﺻﺤﯿﺤﻰ دارﯾﻢ، ﻧﻪ آﺛﺎر ﻣﻬﻤﻰ از اﯾﻦ دوره دﯾﺪه ﻣﯿﺸﻮد. اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻫﻢ ﻧﺎﮔﻔﺘﻪ ﻧﻤﺎﻧﺪ، ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺎن ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ
ﭼﯿﺰﻫﺎى زﯾﺎد از ﻣﺎد اﻗﺘﺒﺎس ﮐﺮدﻧﺪ و، ﻫﻤﯿﻦ ﻧﮑﺘﻪ، ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎرى از ﺗﺮﺗﯿﺒﺎت دوره ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ ﺷﺒﯿﻪ دوره
ﻣﺎدى ﺑﻮد، ﯾﮑﻰ از ﺟﻬﺎﺗﻰ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﻧﻤﯿﺘﻮان ﻣﺤﻘﻘﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﮐﺮد، از ﭼﯿﺰﻫﺎﺋﻰ، ﮐﻪ در دوره ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ
ﻣﻰﺑﯿﻨﻢ، ﮐﺪام ﯾﮏ ﻣﺎدى و ﮐﺪام ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ اﺳﺖ. ﻓﻘﻂ در ﻣﻮارد ﮐﻤﻰ ﻣﯿﺪاﻧﯿﻢ، ﮐﻪ اﻗﺘﺒﺎس ﭘﺎرﺳﯿﻬﺎ
از ﻣﺎدﯾﻬﺎ ﭼﻪ ﺑﻮده، ﻣﺜﻼ ﻫﺮودوت و ﺳﺘﺮاﺑﻮن ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ، ﮐﻪ ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ ﺷﮑﻞ ﻟﺒﺎس را از ﻣﺎدﯾﻬﺎ اﻗﺘﺒﺎس
ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺗﺼﻮر ﻣﯿﺮود، ﮐﻪ ﮐﻼه ﻧﻤﺪﯾﻦ، ﻗﺒﺎى آﺳﺘﯿﻦدار و ﮐﻔﺸﻬﺎى ﭘﺎرﺳﻰﻫﺎ از ﭼﯿﺰﻫﺎﺋﻰ
اﺳﺖ، ﮐﻪ از
ﻣﺎدﯾﻬﺎ اﻗﺘﺒﺎس ﺷﺪه. در ﺧﺎﺗﻤﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺬﮐﺮ دﻫﯿﻢ، ﮐﻪ ﻋﻠﻤﺎء اروﭘﺎﺋﻰ ﺑﺮاى روﺷﻦ ﮐﺮدن ﻣﺠﻬﻮﻻت
ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺎد ﺑﺴﯿﺎر ﮐﻮﺷﯿﺪهاﻧﺪ و در اﯾﻦ راه ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ زﺣﻤﺎت ﭘﺮاﺷﮏ «1»، اﭘﺮ «2» و وﯾﻦﮐﻠﺮ «3»
ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ. اﯾﻦﻫﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪاﻧﺪ از ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﻣﺪارك ﮐﻤﻰ، ﮐﻪ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ، ﺑﮑﻤﮏ ﺗﺘﺒﻌﺎت، ﺗﺎرﯾﺦ
ﻣﺎد را از ﻧﻮ ﺑﺴﺎزﻧﺪ و زﺣﻤﺎت زﯾﺎد ﻫﻢ ﺑﺨﻮد داده ﮔﺎﻫﻰ ﺣﺪﺳﻬﺎﺋﻰ ﺻﺎﺋﺐ زدهاﻧﺪ و ﮔﺎﻫﻰ ﻫﻢ
ﺗﺄوﯾﻼت دور و دراز ﻣﺼﻨﻮﻋﻰ ﮐﺮده ﻣﺘﻬﻮراﻧﻪ ﻧﺘﺎﺋﺠﻰ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ. ﺑﺎوﺟﻮداﯾﻦ ﺑﺎﻻﺧﺮه راﺟﻊ ﺑﺘﺎرﯾﺦ
ﻣﺎد، آﻧﭽﻪ ﻣﻮاﻓﻖ اﺳﻨﺎد و ﻣﺪارك ﻣﯿﺘﻮان ﮔﻔﺖ، ﻫﻤﯿﻦ ﭼﯿﺰﻫﺎ اﺳﺖ، ﮐﻪ ذﮐﺮ ﺷﺪ.
ﻻزم اﺳﺖ ﻧﯿﺰ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد، ﮐﻪ ﭼﻮن، از ﻧﻈﺮ ﺗﺎرﯾﺦ، دوره اول ﭘﺎرﺳﻰ ﻣﺘﻤﻢ دوره ﻣﺎدى اﺳﺖ و ﺑﻌﻼوه
ﭼﯿﺰﻫﺎﺋﻰ ﻫﻢ در ﺿﻤﻦ وﻗﺎﯾﻊ دوﻟﺖ ﻫﺨﺎﻣﻨﺸﻰ در ﺑﺎب ﻣﺎد ﮔﻔﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ، ﺷﮑﻰ ﻧﯿﺴﺖ، ﮐﻪ ﮐﺘﺎب
دوم اﯾﻦ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﺑﺮ اﻃّﻼﻋﺎت ﺧﻮاﻧﻨﺪه راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺎد اﻓﺰوده ﻣﻨﻈﺮه آن را روﺷﻦﺗﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺳﺎﺧﺖ.