- هرودوت گوید

وقتى که داریوش در تهیه جنگ بود، مشکلى پیش آمد. توضیح آنکه قبل از حرکت بطرف یونان و مصر داریوش میبایست ولیعهد

خود را معین کند. شاه از زن اولى خود، دختر گبریاس، سه پسر داشت و بعد از آنکه بتخت
نشست، آتسسا دختر کوروش را گرفت و این زن چهار پسر آورد.

ارشد اولاد از زن اولى آرتبازان بود. (پلوتارك و ژوستن اسم او را آریارمن نوشتهاند،

ولى در بعضى از نسخ کتاب ژوستن آرتمن ضبط شده) و بزرگترین چهار پسر دومى-

خشیارشا. چون این پسرها از مادران مختلف بودند، نزاع بین آنها درگرفت. آرتبازان میگفت،
من ارشد اولادم و موافق قوانین تمام عالم ولایت عهد حق من است. خشیارشا جواب میداد، که
مادر او دختر کوروش است و کوروش آزادکننده پارس. منازعه اولاد دوام داشت و داریوش
اسپارتى «4» هنوز تصمیمى در این باب نگرفته بود، که دمارات پسر آریستون بشوش وارد شد
مذکور، چون از نزاع برادران اطلاع یافت، نزد خشیارشا رفته باو چنین گفت:
حقّ بجانب تو است، علاوه بر اینکه مادر تو دختر کوروش است، تو وقتى تولد یافتهاى، که »
داریوش شاه بود، ولى آرتبازان در زمانى بدنیا آمده، که داریوش این مقام را نداشت. در
اسپارت هم قانون چنین است. خشیارشا از عقیده دمارات استفاده کرد و داریوش هم او را محق
دانسته بولایت عهد منصوب داشت. هرودوت گوید، که اگر هم دمارات این حرف را نزده بود،
باز خشیارشا ولیعهد میشد، چه نفوذ آتسسا دختر کوروش بیشتر بود. پلوتارك و ژوستن گویند،
که نزاع برادران در سر تخت پس از فوت داریوش روى داد و ژوستن شرح قضیه را چنین نوشته:
دو برادر یعنى آرتمن و خشیارشا نزاع خودشان را بحکمیت اردوان عمویشان رجوع کردند و او
خشیارشا را محق دانست. روابط بین دو برادر، چه قبل از حکمیت و چه بعد از آن، خیلى دوستانه
بود و براى یکدیگر هدایائى میفرستادند. بنابراین نه غالب تکبر نمود و نه مغلوب حسد ورزید:
اعتدال آنها در تقسیم ممالک وسیعه بقدرى بود، که اکنون در سر تقسیم کوچکترین ثروت دیده

بعد هرودوت گوید:

پس از تعیین خشیارشا بولایت عهد داریوش بتدارکات لشکرکشى مشغول

بود، ولى در سال بعد از شورش مصر، پس از 36 سال سلطنت، فوت کرد و این مسرت را نداشت،
سال فوت داریوش را 486 ق. م معین .« که شورش مصر را فرونشاند و از آتنىها انتقام بکشد
486 ق. م). مقبره این شاه در نقش رستم است - کردهاند بنابراین مدت سلطنتش 36 سال بود ( 522
و این محل تقریبا بمسافت سه ربع فرسخ از تختجمشید واقع است (در فصلى، که راجع بآثار
دوره هخامنشى است، شرح آن بیاید).